સરેરાશ કરતાં શ્રેષ્ઠનો ભ્રમ

એક રૂમમાં સો લોકોને ભેગા કરો. પૂછો: તમારામાંથી કેટલા લોકો સરેરાશ ડ્રાઈવર કરતાં વધુ સારા છે? લગભગ એંસી લોકો હાથ ઊંચો કરશે. ગણિતની દ્રષ્ટિએ આ અશક્ય છે. દરેક વ્યક્તિ સરેરાશ કરતાં ઉપર હોઈ શકે નહીં. પણ માણસનું મગજ ગણિતથી નથી ચાલતું, અહંકારથી ચાલે છે. આપણે બધા આપણી જાતને ભીડ કરતાં બે વેંત ઊંચી માનીએ છીએ. આ મનોવૈજ્ઞાનિક પૂર્વગ્રહને 'બેટર-ધેન-એવરેજ ઇફેક્ટ' કહે છે. પોતાનું મૂલ્યાંકન કરતી વખતે માણસ અરીસો નહીં, ફિલ્ટર વાપરે છે.

મનોવિજ્ઞાનમાં આ ખ્યાલને 'ઇલ્યુઝરી સુપિરિયોરિટી' પણ કહેવાય છે. ૧૯૯૧માં સંશોધકો વાન યપેરેન અને બુન્કે આ શબ્દપ્રયોગને પ્રચલિત કર્યો હતો. રેડિયો હોસ્ટ ગેરિસન કેઇલરે સર્જેલા કાલ્પનિક શહેર પરથી આને ક્યારેક 'લેક વોબગોન ઇફેક્ટ' પણ કહે છે—એવું શહેર જ્યાં બધાં જ બાળકો સરેરાશ કરતાં વધુ હોશિયાર છે. પશ્ચિમના સામાજિક મનોવિજ્ઞાનમાં આના પર અઢળક પ્રયોગો થયા છે. માણસ પોતાની બુદ્ધિ, પ્રામાણિકતા અને કુશળતાને હંમેશાં બીજાઓ કરતાં ચડિયાતી જ ગણે છે.

આ ભ્રમ માત્ર ખુશ રહેવા માટે સારો છે, વાસ્તવિકતામાં ઘાતક સાબિત થાય છે. જ્યારે તમને લાગે કે તમે સરેરાશ કરતાં વધુ સ્માર્ટ છો, ત્યારે તમે શીખવાનું બંધ કરી દો છો. તમે ભૂલોનું વિશ્લેષણ નથી કરતા, કારણ કે તમારા મતે ભૂલ તો સામાન્ય લોકો કરે. વેપારીઓ ખોટા નિર્ણયો લે છે કારણ કે તેમને લાગે છે કે બજારના નિયમો એમને લાગુ પડતા નથી. બીજા બધા નબળા છે, આપણે તો વિશેષ છીએ—આ ભ્રમ પતનની પહેલી સીડી છે.

ગુજરાતના કોઈપણ શહેરમાં બોર્ડની પરીક્ષા કે નીટ-જેઈઈના કોચિંગ ક્લાસની બહાર ઊભા રહો. દરેક પિતાને એમ જ લાગે છે કે એમનો દીકરો બાકીના છોકરાઓ જેવો નથી. 'સાહેબ, અમારો ચિંતન વાંચતો નથી બાકી મગજ તો બહુ તેજ છે!' સામે ક્લાસમાં બેઠેલા પાંચસો વિદ્યાર્થીઓમાંથી ચારસો પચાસને પોતાનું આકલન આવું જ હોય છે. ટકાવારીનું પરિણામ આવે ત્યારે આખો પરિવાર આઘાતમાં સરી પડે છે. સાચી સ્પર્ધા પોતાની ક્ષમતા સ્વીકારવાથી શરૂ થાય છે, સ્વર્ગમાં જીવવાથી નહીં.

દુનિયામાં ભીડ બધાને દેખાય છે, પણ કોઈ પોતાને ભીડનો હિસ્સો માનવા તૈયાર નથી.