બેઝબોલ પિચર્સ સિદ્ધાંત

અમેરિકાની બેઝબોલ રમતમાં પિચરનું કામ દડો ફેંકવાનું છે. આખી મેચમાં સૌથી વધુ શારીરિક અને માનસિક તાણ આ એક જ ખેલાડી પર હોય છે. તેનો ખભો અતિશય ઘસાય છે. એટલે જ ટીમના મેનેજરો પિચરને દરેક મેચમાં આખેઆખો સમય મેદાનમાં નથી રાખતા. એક ચોક્કસ મર્યાદા પછી તેને વિશ્રામ અપાય છે, જેથી તેનો હાથ તૂટી ન પડે. આ રમત પરથી મેનેજમેન્ટ અને પરફોર્મન્સ સાયકોલોજીમાં એક સીધો વિચાર આવ્યો છે: સર્વોચ્ચ ક્ષમતા સતત વહાવી શકાતી નથી, તેને સાચવીને વાપરવી પડે.

આ શબ્દાવલી કોઈ એક ખાસ પુસ્તકમાંથી નથી આવી. કોર્પોરેટ જગતમાં સતત કામ કરતા કન્સલ્ટન્ટ્સ અને સ્પોર્ટ્સ સાયકોલોજિસ્ટ્સે આ રૂપક ધીમે ધીમે ચલણમાં મૂક્યું છે. વિચાર જૂનો છે, પણ અતિ-ઉત્સાહી વર્કહોલિક સમાજ માટે આંખ ઉઘાડનારો છે. મોટા ભાગના લોકો માને છે કે જે માણસ સૌથી સારું પરિણામ આપે છે, તેને ચોવીસે કલાક ઘંટીએ જોતરી રાખવો જોઈએ. બેઝબોલ પિચરની વાસ્તવિકતા આ ભ્રમને તોડી નાખે છે.

તમે જ્યારે તમારા સૌથી તેજસ્વી સંસાધનને સતત વાપર્યા કરો છો, ત્યારે તે શ્રેષ્ઠ પરિણામ નથી આપતું, પણ અકાળે ખતમ થઈ જાય છે. મશીન પણ સતત ઓવરહિટ થાય તો બળી જાય, આ તો માણસ છે. સર્જનાત્મક વિચાર, મોટા નિર્ણયો અને ઊંડી એકાગ્રતા એ બધા તમારા અંદર રહેલા પિચરના થ્રો જેવા છે. તેની સંખ્યા મર્યાદિત છે. જો દરેક નાની બાબતમાં તમે આખી તાકાત લગાવી દેશો, તો જ્યારે મુખ્ય મેચ આવશે ત્યારે તમારો ખભો સાથ નહીં આપે.

ભારતના ભાલાફેંકવીર નીરજ ચોપરાનું ઉદાહરણ લો. ઓલિમ્પિકમાં દેશને સુવર્ણચંદ્રક અપાવવા માટે તે વર્ષની દરેક સ્થાનિક સ્પર્ધામાં ભાલો ફેંકવા મેદાનમાં નથી ઊતરતો. તે ગણતરીપૂર્વક ટુર્નામેન્ટ પસંદ કરે છે, પોતાની શારીરિક ઊર્જાનું માપ રાખે છે અને મુખ્ય ક્ષણ માટે સર્વોચ્ચ જોર બચાવી રાખે છે. જો આપણો કોઈ ઉત્સાહી રમતગમત અધિકારી નીરજને એમ કહે કે તું દર અઠવાડિયે નેશનલ કક્ષાએ દોડીને ભાલો ફેંક, તો એ ભાલો નહીં ફેંકે પણ હોસ્પિટલ પહોંચી જશે.

જે માણસ દરેક સામાન્ય યુદ્ધમાં આખી સેના ઉતારી દે છે, એ અંતે સામ્રાજ્ય ગુમાવે છે.