મૂળ આંકડાની ઉપેક્ષા

માનવ મગજ ચમકતી વાર્તાઓથી અંજાઈ જાય છે. આંકડા તેને બોરિંગ લાગે છે. મૂળ આંકડાની ઉપેક્ષા એટલે સમગ્ર વસ્તી કે જૂથની વાસ્તવિક ટકાવારીને અવગણીને કોઈ એક આકર્ષક વિગત પાછળ દોડી જવું. આ મનોવૈજ્ઞાનિક ભૂલને ૧૯૭૦ના દાયકામાં ડેનિયલ કાહનેમન અને એમોસ ટ્વર્સ્કીએ પોતાના પ્રયોગો દ્વારા દુનિયા સામે મૂકી હતી. તેમણે સાબિત કર્યું કે માણસ જ્યારે સંભાવનાનો અંદાજ બાંધે છે, ત્યારે તે પાયાના ગણિતને ભૂલી જાય છે.

તમને કોઈ કહે કે ફલાણો માણસ શાંત છે, પુસ્તકો વાંચે છે અને ચશ્માં પહેરે છે. પછી પૂછે કે તે ખેડૂત હશે કે લાયબ્રેરિયન? મોટાભાગના લોકો તરત બોલી ઊઠશે: લાયબ્રેરિયન. અહીં મગજ એક પ્રાથમિક ભૂલ કરે છે. દુનિયામાં લાયબ્રેરિયનની સરખામણીમાં ખેડૂતોની કુલ સંખ્યા હજારો ગણી વધારે છે. શાંત અને ચશ્માવાળો માણસ ખેડૂત હોય તેની ગાણિતિક શક્યતા બહુ ઊંચી છે. પણ આપણે સામાન્ય ટકાવારી ભૂલી ગયા અને તેના ગુણધર્મોના વર્ણનમાં અટવાઈ ગયા.

આ ભૂલ આપણને ખોટા નિર્ણયો તરફ ધકેલે છે. ધંધામાં, રોકાણમાં કે રોગના નિદાનમાં લોકો સરેરાશ વાસ્તવિકતા તપાસતા નથી. કોઈ એક ચમત્કારિક કિસ્સો સાંભળીને આખી સચ્ચાઈ માની લે છે. જ્યારે તમે મૂળ દર કે બેઝ રેટ તપાસતા નથી, ત્યારે તમે સંભાવના નહીં પણ માત્ર કલ્પના સાથે જુગાર રમી રહ્યા હો છો.

અમદાવાદના એસ.જી. હાઈવે પર નવો લક્ઝરી પ્રોજેક્ટ આવે ત્યારે આ ભ્રમ બરાબર પકડાય છે. બ્રોશરમાં સ્વિમિંગ પૂલ, આયાતી માર્બલ અને સ્માર્ટ હોમનું ગ્લેમરસ વર્ણન હોય. બ્રોકર આવીને કહેશે કે આ બિલ્ડરના એક પ્રોજેક્ટમાં રોકાણકારોના પૈસા ત્રણ વર્ષમાં ડબલ થયા હતા. તમે ઉત્સાહમાં આવીને ફ્લેટ બુક કરાવી દો છો. તમે આ શહેરના રિયલ એસ્ટેટનો પાયાનો આંકડો જોયો જ નહીં. આ વિસ્તારમાં છેલ્લાં દસ વર્ષમાં બનેલા ૮૦% પ્રોજેક્ટ્સનો સરેરાશ વળતર દર માત્ર ૫% રહ્યો છે અને હજારો ફ્લેટ ખાલી પડ્યા છે. એક અપવાદરૂપ ટાવરની ઝાકમઝોળ જોઈને તમે આખા માર્કેટની જમીની હકીકત ભૂલી ગયા.

ચિત્રકામ ગમે તેટલું આકર્ષક હોય, અંતે તો દીવાલનું માપ જ સાચું પડે છે.