બેરલ અને દારૂગોળો માળખું

કોઈપણ કંપની કે મોરચા પર માણસો વધારવાથી પરિણામ આપોઆપ નથી વધતું. સિલિકોન વેલીના જાણીતા રોકાણકાર કીથ રબોઈસે આ સાદો સત્ય સમજાવવા 'બેરલ અને દારૂગોળો'નું રૂપક આપ્યું. બંદૂક કે તોપનું બેરલ એટલે એવો માણસ જે દિશા નક્કી કરે છે, પ્રોજેક્ટને પોતાના ખભા પર ઉપાડે છે અને શૂન્યમાંથી પરિણામ બહાર લાવે છે. દારૂગોળો એટલે એ કુશળ સૈનિકો જે કામ પૂરું કરવામાં મદદ કરે છે. જો તમારી પાસે એક જ બેરલ હોય, તો તમે ગમે તેટલો દારૂગોળો ઠાલવો, નિશાન એક જ સમયે એક જ જગ્યાએ તાકી શકાશે.

મેનેજમેન્ટની મોટી ભૂલ એ છે કે તે કામ વધતાં જ વધુ સ્ટાફની ભરતી કરવા માંડે છે. તેઓ અસંખ્ય દારૂગોળો ભેગો કરે છે, પણ તોપના ભૂંગળા વધારવાનું ભૂલી જાય છે. પરિણામ? ઓફિસમાં ભીડ જામે છે, અંધાધૂંધી સર્જાય છે અને કામ અટકી પડે છે. ખરી મર્યાદા ક્યારેય સાધનોની કે સામાન્ય કાર્યકરોની નથી હોતી; ખરી ખેંચ એવા સ્વાયત્ત આગેવાનોની હોય છે જે કોઈ પણ પ્રોજેક્ટને એકલે હાથે પૂરું કરવાની જવાબદારી અને દૃષ્ટિ રાખતા હોય.

પ્રવાસ અને ટૂરિઝમના ધંધામાં આ રોજિંદી હકીકત છે. ધારો કે અમદાવાદની એક પ્રખ્યાત ટ્રાવેલ કંપની ઉત્તરાખંડની ચારધામ યાત્રાનું મોટું પેકેજ શરૂ કરે છે. કંપની પાસે સેંકડો ટિકિટ બુકિંગ સ્ટાફ છે, વીસ લક્ઝરી બસો છે અને હોટેલના સંપર્કો છે. આ બધો દારૂગોળો છે. પણ ખરાબ હવામાનમાં જ્યારે રસ્તો તૂટે, યાત્રીઓ ગભરાય અને કાર્યક્રમ ખોરવાય, ત્યારે આખો પ્રવાસ સાચવી લે તેવો અનુભવી ટૂર મેનેજર એક જ છે. એ માણસ બેરલ છે.

જો કંપની તેવા કુશળ ટૂર લીડર વિના દસ નવી ટૂર એકસાથે લોન્ચ કરશે, તો બધી જ બસો રસ્તામાં અટવાશે. પચાસ સહાયકો મૂકી દેવાથી અરાજકતા ઘટશે નહીં, ઊલટી વધશે. નેતૃત્વ એટલે સહાયકોની લાઈન લંબાવવી નહીં, પણ નિર્ણયો લઈ શકે તેવા સક્ષમ સ્તંભો ઊભા કરવા.

દારૂગોળાના ઢગલા કરવા સહેલા છે, પણ દુનિયા એ જ જીતે છે જેની પાસે પોતાની તોપો તૈયાર હોય.