દુષ્ટતાની સામાન્યતા

આપણે માનીએ છીએ કે મહાન પાપો કરવા માટે માણસ રાક્ષસ હોવો જોઈએ. તેની આંખોમાં ક્રૂરતા અને હૃદયમાં નફરત સળગતી હોવી જોઈએ. આ એક ભ્રમ છે. સૌથી ભયાનક ગુનાઓ ઘણીવાર એવા લોકો કરે છે જેમનામાં કોઈ વિચારધારા કે ઝનૂન નથી હોતું. તેઓ માત્ર પોતાની નોકરી કરતા હોય છે. ફાઈલો પર સહી કરવી, નિયમોનું પાલન કરવું અને વ્યવસ્થા ચલાવવી. અનિષ્ટ ક્યારેય શિંગડાં ઉગાડીને નથી આવતું; તે ટાઈ પહેરીને, હાથમાં બ્રીફકેસ લઈને શાંતિથી તમારી બાજુની ખુરશીમાં બેસે છે.

આ વિચાર દાર્શનિક હાન્નાહ આરેન્ટનો છે. ૧૯૬૩માં તેમણે ‘આઇખમેન ઇન જેરૂસલેમ’ પુસ્તક લખ્યું. નાઝી અફસર એડોલ્ફ આઇખમેન લાખો યહૂદીઓને ગેસ ચેમ્બરમાં મોકલવા માટે ટ્રેનોનું સંચાલન કરતો હતો. આરેન્ટે જ્યારે ઇઝરાયેલની અદાલતમાં તેની ટ્રાયલ જોઈ, ત્યારે તેમને કોઈ લોહીતરસ્યો દાનવ ન મળ્યો. સામે એક સાધારણ, કંટાળાજનક સરકારી બાબુ ઊભો હતો. તે માત્ર આદેશો માનતો હતો. આરેન્ટે આ વૃત્તિને નામ આપ્યું: બનાલિટી ઓફ ઈવિલ. એટલે કે અનિષ્ટની અત્યંત સામાન્ય, સાધારણતા.

આ વાત આપણને એટલા માટે ડરાવે છે કારણ કે આપણે બધા આવી વ્યવસ્થાનો ભાગ છીએ. જ્યારે વ્યક્તિ પોતાની નૈતિક જવાબદારી ભૂલીને માત્ર સિસ્ટમનો એક નાનો પૂર્જો બની જાય, ત્યારે પાપ શરૂ થાય છે. “હું તો ખાલી ઓર્ડર પાળું છું” એ વાક્ય દુનિયાનું સૌથી ખતરનાક વાક્ય છે. વિચારવાની ક્ષમતા ગુમાવી દેવી એ પોતે જ એક ગુનો છે.

લંડન કે ન્યૂ જર્સીમાં બેઠેલા આપણા ડાયસ્પોરા તરફ જુઓ. હરેશભાઈ એક મોટી હેલ્થ ઇન્સ્યોરન્સ કંપનીમાં ક્લેમ પ્રોસેસિંગના મેનેજર છે. દર રવિવારે સ્વામિનારાયણ મંદિરે સેવા આપે છે. ઘરે અહિંસા અને શાકાહારના પાઠ ભણાવે છે. પણ ઓફિસમાં બેસીને સોફ્ટવેરના એક નિયમને આધારે કોઈ કેન્સરના દર્દીનો વીમો એક ક્લિકમાં રદ કરી દે છે. દર્દી મરી જાય છે. હરેશભાઈ ક્રૂર નથી. તેમને બોનસ જોઈએ છે, પ્રમોશન જોઈએ છે અને પ્રક્રિયાનું પાલન કરવું છે. આ જ દુષ્ટતાની સામાન્યતા છે.

શેતાન બનવા માટે નફરતની જરૂર નથી પડતી; માત્ર પોતાની બુદ્ધિ ગીરો મૂકીને હુકમ માનવાનું પૂરતું છે.