ગલ પકડવાની માનસિક જાળ

કોઈ માછીમાર કાંટા પર લોટ કે જંતુ ભરાવીને પાણીમાં નાખે ત્યારે માછલી આખો કાંટો નથી જોતી. એ માત્ર પેલું બટકું જુએ છે. માનવ મગજ પણ સાવ આવું જ છે. જટિલ પરિસ્થિતિમાં જ્યારે તાત્કાલિક કોઈ આકર્ષક ટુકડો સામે દેખાય, ત્યારે આપણું મગજ લાંબા ગાળાના જોખમો તપાસવાની મહેનત ટાળે છે. એ સીધું એ બટકા તરફ દોડે છે. આને બેઇટિંગ હ્યુરિસ્ટિક કહી શકાય. આ શબ્દ કોણે પહેલી વાર વાપર્યો તે વિશે કોઈ પ્રમાણભૂત પુસ્તક કે સંશોધકનું નામ નોંધાયેલું નથી. પણ આ માનસિક શૉર્ટકટ સદીઓ જૂનો અને નક્કર છે.

આપણી ચેતના આળસુ છે. મોટો નિર્ણય લેતી વખતે બધા પાસાં તોળવા ઊર્જા ખર્ચવી પડે. સામે જો કોઈ લલચામણી ખાતરી કે સરળ રસ્તો ફેંકાય, તો બુદ્ધિ તરત સ્વીકારી લે છે કે આ જ સાચો માર્ગ છે. લોભ હંમેશાં વિવેકનું ગળું ઘોંટી નાખે છે. સામે જે ચમકે છે તે જ સત્ય છે એવો ભ્રમ પેદા થાય છે. આ એક પ્રકારનો શૉર્ટકટ છે, જેમાં આપણે પરિણામનો નહીં પણ માત્ર પ્રલોભનનો વિચાર કરીએ છીએ.

આ માનસિકતાનો સૌથી ક્રૂર ખેલ સરકારી નોકરીની તૈયારી કરતા યુવાનો સાથે રમાય છે. ગાંધીનગર કે મુખર્જી નગરમાં રહેતો રમેશ યુપીએસસીની પરીક્ષા આપવા માગે છે. ત્યાં કોચિંગ ક્લાસવાળા બોર્ડ મારે છે: 'ત્રણ મહિનામાં પાસ કરાવો, નહિતર ફી પાછી.' સાથે કોઈ સફળ ઉમેદવારનો ચમકતો ફોટો હોય. રમેશનું મગજ વાસ્તવિકતા ભૂલી જાય છે. એ લાખો ઉમેદવારોની ભીડ, અભ્યાસક્રમની ઊંડાઈ કે પોતાના વર્ષોના ભોગ વિશે વિચારતો નથી. એ પેલા બોર્ડના આકર્ષણ પર તરાપ મારે છે. એ ભૂલી જાય છે કે ફી પાછી મળવાથી જિંદગીના બગડેલાં પાંચ વર્ષ પાછાં નથી મળતાં.

દરેક જગ્યાએ કોઈને કોઈ આપણી સામે લાલચનો કાંટો ફેંકીને બેઠું છે. માર્કેટિંગ કંપનીઓ, રાજકારણીઓ અને છેતરપિંડી કરનારાઓ આ જ નબળાઈનો લાભ લે છે. જે ક્ષણે તમે સસ્તી સફળતા કે ઝડપી નફા પાછળ આંધળા બનીને દોડો છો, તે જ ક્ષણે તમે ફસાઈ જાઓ છો. નિર્ણય લેતાં પહેલાં પૂછવું પડે કે આ લાલચ પાછળ છુપાયેલો અસલી કાંટો ક્યાં છે.

જે બટકું બહુ સહેલાઈથી મોઢામાં આવી જાય, એ ખોરાક નથી હોતો પણ શિકારીનો ગલ હોય છે.