ઊંધો નિયમ

તમે જેટલો જોરથી પાણીને પકડવાનો પ્રયત્ન કરશો, એટલું જ એ આંગળીઓ વચ્ચેથી સરકી જશે. આ છે સીધો અને સચોટ ઊંધો નિયમ. જીવનમાં અમુક વસ્તુઓ એવી હોય છે, જેની પાછળ તમે જેટલા આંધળા થઈને દોડો, તે તમારાથી એટલી જ દૂર ભાગે છે. સુખ, શાંતિ અને સફળતા આ ત્રણેય આ જ શ્રેણીમાં આવે છે. તમે જ્યારે એવું નક્કી કરો કે મારે અત્યારે ને અત્યારે સુખી થવું જ છે, ત્યારે તમારું સમગ્ર ધ્યાન એ વાત પર કેન્દ્રિત થઈ જાય છે કે તમારી પાસે હાલમાં શું નથી. આ અભાવની સભાનતા જ તમને દુઃખી કરવા માટે કાફી છે.

આ વિચાર તત્વચિંતક એલન વૉટ્સે વીસમી સદીના મધ્યમાં વહેતો મૂક્યો હતો. તેમણે પૂર્વીય દર્શન, ખાસ કરીને ઝેન અને તાઓવાદના સિદ્ધાંતોને પશ્ચિમ સમક્ષ આ શબ્દોમાં મૂક્યા હતા. પાછળથી માર્ક મેન્સન જેવા આધુનિક લેખકોએ પણ આ જ વાતને ચગાવી. નિયમ બહુ સ્પષ્ટ કહે છે: સકારાત્મક અનુભવ મેળવવાની અતિશય ભૂખ પોતે એક નકારાત્મક અનુભવ બની જાય છે; અને તેનાથી ઉલટું, પોતાના નકારાત્મક સંજોગો કે મર્યાદાઓનો સહજ સ્વીકાર એક સકારાત્મક અનુભવ બની જાય છે. પ્રયત્નનો અતિરેક પરિણામનો ઘાતક બને છે.

આ નિયમનો સૌથી ક્રૂર તમાચો દલાલ સ્ટ્રીટમાં જોવા મળે છે. રોકાણકાર જ્યારે દર મિનિટે સ્ક્રીન સામે બેસીને રોજ કમાઈ લેવાની જીદ પકડે છે, ત્યારે એ ભૂલોનો ઢગલો ખડકે છે. ધારો કે નવીનભાઈ શેરબજારમાં ઉતર્યા છે. તેમને ઝડપથી કરોડપતિ બનવું છે. જેવો કોઈ શેર બે ટકા નીચે જાય કે તેમનો જીવ તાળવે ચોંટે છે. તેઓ તરત વેચીને બીજો શેર પકડે છે, ત્યાંથી નુકસાન કરીને ફ્યુચર્સ અને ઓપ્શન્સના જુગારમાં કૂદી પડે છે. નફો કરવાની આ આંધળી તાલાવેલી જ તેમને કંગાળ બનાવે છે. સામે પક્ષે, જે માણસ શાંતિથી સારો શેર લઈને ભૂલી ગયો છે, એ કશું કર્યા વગર કમાઈ જાય છે.

જિંદગીનો અખાડો પણ આવો જ છે. અનિદ્રાથી પીડાતો માણસ જેટલો ઊંઘવાનો આગ્રહ રાખે, એટલી જ ઊંઘ વેરણ બને છે. શાંતિ એ કોઈ ટાર્ગેટ નથી જેને દોડીને આંબી શકાય. એ તો માત્ર મગજની મુઠ્ઠી ઢીલી છોડવાનું પરિણામ છે. જ્યારે તમે પરિણામને ખેંચી લાવવાની જીદ છોડીને પ્રક્રિયામાં સ્થિર થાઓ છો, ત્યારે જ અસલ નિયંત્રણ હાથમાં આવે છે.

પાણીમાં સ્થિર તરવું હોય તો હાથ-પગ પછાડવાનું બંધ કરવું પડે, આટલી સાદી વાત માણસ આખી જિંદગી ડૂબ્યા પછી શીખે છે.