નાનાં ડગલાંનો સિદ્ધાંત

મોટા ફેરફારો હંમેશાં ગભરાવે છે. માનસશાસ્ત્ર કહે છે કે જ્યારે મગજ સામે કોઈ વિશાળ પહાડ જેવું કામ આવે, ત્યારે તે સીધું લકવાગ્રસ્ત થઈ જાય છે. પ્રોક્રેસ્ટીનેશન એટલે કે કામ ટાળવાની ટેવ આળસ નથી, પણ આ ભયનું પરિણામ છે. આનો સીધો અને નિર્દય ઉપાય એટલે બેબી સ્ટેપ્સ. નાનાં, હાસ્યાસ્પદ લાગે તેટલાં મામૂલી ડગલાં. આ કોઈ ક્રાંતિકારી ફિલસૂફી નથી, વ્યવહારુ યુક્તિ છે. આખો ઓરડો સાફ કરવાનો વિચાર ન કરો, માત્ર ટેબલ પરનો એક કાગળ ઉઠાવો. લક્ષ્ય એટલું નાનું હોવું જોઈએ કે મગજ તેને નકારવા માટે કોઈ બહાનું જ ન શોધી શકે.

આ વિચાર આધુનિક વર્તન વિજ્ઞાન અને સ્વ-સુધારણા સાહિત્યમાંથી આવ્યો છે. જાપાનીઝ મેનેજમેન્ટમાં જેને ‘કાઈઝન’ કહે છે, તેનો જ આ વ્યક્તિગત મનોવૈજ્ઞાનિક અવતાર છે. ધીમો અને સતત પ્રયાસ એક મોટો વિસ્ફોટ કરવા કરતાં વધુ ટકે છે. પશ્ચિમના મનોચિકિત્સકો વર્ષોથી ફોબિયા કે ડિપ્રેશનના દર્દીઓ પાસે આ પદ્ધતિથી ધીમે ધીમે કામ કરાવે છે. જ્યારે કોઈ ડગલું એટલું નાનું બને કે તેમાં નિષ્ફળ જવાનું જોખમ શૂન્ય થઈ જાય, ત્યારે જ ક્રિયા શરૂ થાય છે.

આ ખ્યાલ સમજવો એટલા માટે જરૂરી છે કારણ કે ઉત્સાહ હંમેશાં છેતરે છે. ઉત્સાહ પહેલા દિવસે જીમનું વાર્ષિક સભ્યપદ અપાવે છે અને ત્રીજા દિવસે ખાટલામાંથી ઊભા થવા દેતો નથી. ભવ્ય સંકલ્પો કાગળ પર સારા લાગે છે, દિનચર્યામાં નહીં. પરિવર્તન હંમેશાં અદ્રશ્ય સૂક્ષ્મતાથી શરૂ થાય છે. એક વાર ગતિ પકડાય પછી જ જડતા તૂટે છે. શરૂઆત કરવી એ જ સૌથી મોટો અવરોધ છે, અને નાનાં ડગલાં એ અવરોધને તોડી પાડે છે.

આપણી સરકારી કચેરીઓ કે બાબુશાહીનું ઉદાહરણ લો. કલેક્ટર કચેરી કે મામલતદાર ઓફિસમાં પેન્ડિંગ પડેલી ૫૦૦ ફાઈલોનો પહાડ જોઈને ક્લાર્ક ફક્ત માથું ખંજવાળીને ચા પીવા નીકળી જાય છે. ‘આજે બધી ફાઈલો ક્લિયર કરી દઈશ’ એવો વિચાર જ એને આખો દિવસ નિષ્ક્રિય રાખે છે. પણ જો એ સાહેબ નક્કી કરે કે રોજ બપોરે ૧૨ વાગ્યે ફક્ત ૨ જૂની ફાઈલ ખોલીને સહી કરવી, તો સિસ્ટમ હલવા માંડે છે. અઠવાડિયામાં ૧૦ અને મહિનામાં ૪૦ ફાઈલો આપોઆપ પતી જાય છે. બાબુશાહી પણ મોટો ચમત્કાર નથી માગતી, માત્ર રોજની એક ફાઈલનો નિકાલ માંગે છે.

હિમાલય કૂદકો મારીને ચડાતો નથી; ત્યાં પણ પગ જ જમીન પર મૂકવો પડે છે.