બકબક પૂર્વધારણા

જે માણસ સૌથી વધુ બોલે છે, ટોળું તેને જ નેતા માની લે છે. તેની વાતમાં દમ છે કે નહીં, એ કોઈ જોતું નથી. માત્ર અવાજનો જથ્થો જીતી જાય છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આ તારણને 'બબલ હાયપોથેસિસ' કહે છે. અંગ્રેજીમાં બબલ એટલે અર્થ વગરની બકબક. સભામાં જે વ્યક્તિ હવા ભરેલા શબ્દો સતત ફેંક્યા કરે, તેનું વર્ચસ્વ આપોઆપ સ્થપાઈ જાય છે. લોકો બુદ્ધિ અને બોલચાલ વચ્ચેનો ભેદ ભૂલી જાય છે.

આ વિચાર નાની ટીમોના મનોવિજ્ઞાન અને લીડરશિપ સંશોધનોમાંથી આવ્યો છે. વીસમી સદીના મધ્યમાં સંશોધકોએ નોંધ્યું કે જૂથની ચર્ચામાં નેતૃત્વ ગુણવત્તા પર નહીં, માત્ર સમયના કબજા પર નક્કી થાય છે. જે માણસ ચર્ચાનો ૪૦% સમય પોતે જ ગળી જાય, બાકીના સભ્યો તેને જ વડા તરીકે સ્વીકારી લે છે. તે સાચું બોલે છે કે કચરો, તેનો નિર્ણય પાછળથી આવે છે—ત્યાં સુધીમાં તો સત્તા તેના હાથમાં આવી ગઈ હોય છે.

આ માનવસ્વભાવની એક ભયાનક નબળાઈ છે. આપણું મગજ શાંત રહેલા શાણા માણસ કરતાં અવાજ કરતા અણઘડ માણસથી જલ્દી પ્રભાવિત થાય છે. પરિણામે, ઓફિસોની મીટિંગોથી લઈને રાજકારણ સુધી ઠાવકા અને ઊંડા લોકો પાછળ રહી જાય છે, જ્યારે ગળું ફાડીને બોલનારા આગળ નીકળી જાય છે. મૂંગા રહેવું એ ઘણીવાર પરાજયનું કારણ બને છે, ભલે તમારી પાસે સાચો ઉકેલ હોય.

આપણી સોસાયટીની નવરાત્રિ કે ગણેશોત્સવની કમિટી જુઓ. મીટિંગમાં એક ભાઈ એવા હશે જે સાઉન્ડ સિસ્ટમ, પાસના ભાવ કે લાઇટિંગ વિશે એકધારી પિષ્ટપિંજણ ચાલુ રાખશે. બીજા ચાર માણસો શાંતિથી હિસાબ ગણતા બેઠા હશે. પણ પંદરેક મિનિટમાં આખી સભા પેલા બકબકિયા માણસને જ કન્વીનર કે પ્રમુખ બનાવી દેશે. કોઈ એ નથી પૂછતું કે એણે યોજના શું આપી. એ સતત બોલતો રહ્યો, એટલે એ આગળ નીકળી ગયો.

જેની પાસે અવાજ છે તે આગળ નીકળી જાય છે; જેની પાસે અક્કલ છે તે ચૂપચાપ જોતો રહી જાય છે.