વિસ્મય યાત્રા

ચાલવું એ માત્ર કેલરી બાળવાની કસરત નથી. માણસ જ્યારે કાનમાં ઈયરફોન ભરાવીને પોતાના જ વિચારોના કૂવામાં ગોળ-ગોળ ફરતો ચાલે છે, ત્યારે એ થાકી જાય છે. 'વિસ્મય યાત્રા' એટલે અચરજ શોધવા નીકળવું. એવી લટાર જ્યાં તમે તમારા રોજિંદા અહંકારને ખિસ્સામાં મૂકી દો છો. નજર આસપાસની એવી વિરાટ કે સુંદર વસ્તુઓ પર ઠેરવો છો, જે તમને પોતાની જાત નાની હોવાનો અહેસાસ કરાવે. કેલિફોર્નિયા યુનિવર્સિટીના સંશોધકોએ વૃદ્ધો પર આ પ્રયોગ કરેલો. પરિણામ સાવ સીધું હતું: જે લોકો માત્ર ચાલવાને બદલે અચરજ સાથે જોતાં શીખ્યા, એમની અંદરનો માનસિક તણાવ ઓગળી ગયો.

આપણી સૌથી મોટી બીમારી છે સ્વ-કેન્દ્રીપણું. સવારથી સાંજ મગજમાં એક જ ટેપ વાગ્યા કરે છે: મારું કામ, મારી મુશ્કેલી, મારું ભવિષ્ય. જ્યારે તમે કોઈ ઘટાદાર જૂનું વડનું ઝાડ જુઓ છો, અફાટ સમુદ્રની લહેરો સાંભળો છો કે આકાશમાં તારા જુઓ છો, ત્યારે તમારો અહંકાર અચાનક સંકોચાઈ જાય છે. મનોવિજ્ઞાન આને 'સ્મોલ સેલ્ફ' કહે છે. તમારી સમસ્યાઓ કાગળની હોડી જેવી ક્ષુલ્લક લાગવા માંડે છે. અચરજ તમને તમારા પોતાના મગજના પિંજરામાંથી મુક્ત કરે છે.

આ સ્થિતિ માત્ર જંગલમાં જ મળે એવું નથી. શહેરમાં પણ મળી શકે, જો નજરમાં તાજગી હોય. મુંબઈના ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં સંઘર્ષ કરતો એક યુવાન લેખક દિવસ-રાત નકારાત્મકતામાં સડતો હોય. પાંચ પ્રોડ્યુસરે વાર્તા નકારી દીધી હોય અને અંધેરીની ચાલીમાં બેસીને એ ડિપ્રેશનમાં ડૂબતો હોય. એ અડધી રાત્રે મરીન ડ્રાઇવના પાળા પર જઈને બેસે. સામે ઘૂઘવતો અરબી સમુદ્ર જુએ. ક્ષિતિજ સુધી પથરાયેલું અંધારું અને પાણીનો અનંત અવાજ સાંભળે. એ ક્ષણે એને સમજાય કે સિનેમા જગતની આખી માયાનગરી આ કુદરતના એક નાના ખૂણામાં સમેટાએલી ધૂળ માત્ર છે. એનું ટેન્શન ક્ષણભરમાં ક્ષુલ્લક બની જાય છે.

આપણે આખી જિંદગી જગતને માપવામાં કાઢી નાખીએ છીએ. ક્યારેક જગતથી અંજાઈ જવાનું શીખવું પડે. બાળક રસ્તા પર પડેલા નાના ચમકતા પથ્થરને પણ દસ મિનિટ જોઈ રહે છે. મોટો માણસ તાજમહાલ સામે ઊભો રહીને પણ શેરબજારના ભાવ ચેક કરતો હોય છે. આ દરિદ્રતા છે. પગ ઉપાડવા સહેલા છે, પણ આંખો ખોલવી અઘરી છે.

જે માણસ વિસ્મય પામી શકતો નથી, એ જીવતો હોવા છતાં પોતાનું શબ ઢસડી રહ્યો છે.