સરેરાશ માણસનો ભ્રમ

કોઈ એક માણસનું વજન ૭૦ કિલો હોય અને ઊંચાઈ પાંચ ફૂટ સાત ઇંચ હોય, તો એનો અર્થ એ નથી કે આખી દુનિયાના લોકો આવા જ છે. જ્યારે તમે હજારો લોકોના આંકડા ભેગા કરીને એક સરેરાશ કાઢો છો, ત્યારે કાગળ પર 'સરેરાશ માણસ' તૈયાર થાય છે. વાસ્તવમાં આવો કોઈ માણસ જીવતો હોતો જ નથી. દરેક માણસ પોતાની ખાસિયતો અને વિચિત્રતાઓનો સરવાળો છે. સરેરાશ માત્ર ગણિતમાં હોય, જીવતી દુનિયામાં નહીં.

આ વાત સૌથી પહેલાં ૧૯૫૦ના દાયકામાં અમેરિકન એરફોર્સના સંશોધક ગિલ્બર્ટ ડેનિયલ્સે સાબિત કરી હતી. પાઈલટો વારંવાર અકસ્માત કરતા હતા કારણ કે કોકપિટ 'સરેરાશ કદના પાઈલટ' માટે ડિઝાઈન કરાયા હતા. ડેનિયલ્સે ૪,૦૬૩ પાઈલટોનાં શરીર માપ્યાં. પરિણામ ચોંકાવનારું હતું: એક પણ પાઈલટ એવો ન મળ્યો જે તમામ માપદંડોમાં સરેરાશ હોય. લેખક ટોડ રોઝે પોતાના પુસ્તક 'ધ એન્ડ ઓફ એવરેજ'માં આ ભ્રમ સામે આકરો પ્રહાર કર્યો હતો.

સરેરાશના આધારે યોજના બનાવવી એ વ્યવસ્થાપકોની આળસ છે. શિક્ષણથી માંડીને ઉત્પાદન સુધી, જ્યારે તમે બધું જ કાલ્પનિક સરેરાશ માણસ માટે બનાવો છો, ત્યારે વાસ્તવમાં એ કોઈને માફક આવતું નથી. પ્રતિભાશાળી કંટાળી જાય છે અને નબળા ફેંકાઈ જાય છે. એક જ માપનું શર્ટ જો બધાને પહેરાવવાનો પ્રયત્ન કરશો, તો કોઈનું ગળું દબાશે અને કોઈની બાંય લબડશે.

અમદાવાદના નવા બનતા મોટા એપાર્ટમેન્ટ્સ જુઓ. બિલ્ડર 'સરેરાશ ગુજરાતી પરિવાર' વિચારીને ફ્લેટની ડિઝાઈન નક્કી કરે છે: ચાર સભ્યો, એક કાર, નિયમિત રસોડું. વ્યવહારમાં સોસાયટી બન્યા પછી રમખાણ થાય છે. કોઈના ઘરમાં વૃદ્ધ દાદા-દાદી છે જેમને વ્હીલચેર જોઈએ, તો કોઈ યુવાન આઈટી વર્કર છે જેને રાત્રે કામ કરવાનો અવાજરહિત ખૂણો જોઈએ. પાર્કિંગમાં સ્કોર્પિયો ઘૂસતી નથી અને કિચન પ્લેટફોર્મ મહિલાઓની ઊંચાઈ કરતાં વધારે ઊંચું પડે છે. બિલ્ડરે મકાન વાસ્તવિક પરિવારો માટે નહીં, પણ ગણિતના ભૂત માટે બનાવ્યું હતું.

જે વ્યવસ્થા સરેરાશ માણસને ખુશ કરવા નીકળે છે, તે છેવટે જીવતા માણસોને દુઃખી કરે છે.