ઉપલબ્ધતાનો પૂર્વગ્રહ

જે દ્રશ્ય આંખ સામે તાજું છે, મગજ તેને જ સમગ્ર સચ્ચાઈ માની લે છે. આ એક માનસિક શોર્ટકટ છે. કોઈ ઘટનાનું જોખમ કે શક્યતા કેટલી છે તે ગણતી વખતે આપણું મગજ ગણિત નથી માંડતું. જે કિસ્સો સૌથી ઝડપથી યાદ આવે, તેના આધારે આખો અભિપ્રાય ઘડી નાખે છે. જે વસ્તુ મેમરીમાં સહેલાઈથી ઉપલબ્ધ થઈ ગઈ, એ જ સૌથી સાચી અને સૌથી વ્યાપક લાગે છે.

આ વિચાર મનોવૈજ્ઞાનિક એમોસ ટ્વર્સ્કી અને ડેનિયલ કાહનેમને ૧૯૭૩માં દુનિયા સમક્ષ મૂક્યો હતો. તેમણે આને ‘અવેલેબિલિટી હ્યુરિસ્ટિક’ નામ આપ્યું. આપણી સ્મૃતિ તટસ્થ ડેટાબેઝ નથી, એક પક્ષપાતી સંપાદક છે. જે વાત ડરામણી, નાટ્યાત્મક કે તાજી હોય તે મગજમાં પહેલી હરોળમાં ગોઠવાઈ જાય છે. આંકડા કહે છે કે વિમાન અકસ્માત કરતાં રસ્તા પર ગાડી અથડાવાની શક્યતા સેંકડો ગણી વધારે છે. છતાં ટીવી પર પ્લેન ક્રેશની ખબર જોયા પછી માણસ ફ્લાઇટ પકડતાં કાંપે છે અને હાઇવે પર કાર બિન્દાસ્ત દોડાવે છે.

આ પૂર્વગ્રહ વ્યક્તિગત નિર્ણયોને ખોખલા બનાવી દે છે. આપણને લાગે છે કે આપણે તાર્કિક છીએ, પણ હકીકતમાં આપણે બ્રેકિંગ ન્યૂઝના ગુલામ છીએ. જે અવાજ મોટો હોય તે હકીકત બની જાય છે. કંપનીઓમાં મેનેજર પણ આખા વર્ષની મહેનત ભૂલીને છેલ્લા પંદર દિવસના છબરડા પર કર્મચારીનું રેટિંગ નક્કી કરી નાખે છે. ડેટા અને સ્મૃતિ વચ્ચેનો આ તફાવત ન સમજો તો જિંદગીભર ખોટા ભય પાછળ ઊર્જા વેડફાતી રહેશે.

ગુજરાતી પરિવારોમાં પ્રવાસનું પ્લાનિંગ ચાલે ત્યારે આ ખેલ સ્પષ્ટ દેખાય છે. ધારો કે પરિવાર હિમાચલ કે ઉત્તરાખંડની યાત્રા વિચારતો હોય. અચાનક વોટ્સએપ પર એક ભૂસ્ખલનનો વીડિયો આવે, જેમાં બે પથ્થર રસ્તા પર પડ્યા હોય. તરત જ ઘરના વડીલ કહેશે, ‘હમણાં હિમાલય નથી જવું, આખો પહાડ તૂટી રહ્યો છે!’ લાખો યાત્રીઓ સુરક્ષિત પાછા આવ્યા તેનો કોઈ વિચાર નહીં કરે, પેલો દસ સેકન્ડનો વીડિયો આખા પ્રવાસને રદ કરાવી દેશે. જે આંખે જોયું એને જ આખું બ્રહ્માંડ માની લેવાની આ બીમારી છે.

જે ઝડપથી યાદ આવે છે તે સત્ય નથી, માત્ર મગજની છાજલી પર સૌથી ઉપર પડેલી ધૂળ છે.