સ્વચાલનનો વિરોધાભાસ

કોઈ પણ કામમાં માસ્ટરી મેળવવાનો જૂનો નિયમ છે: એટલી પ્રેક્ટિસ કરો કે હાથ આપોઆપ ચાલવા માંડે. કાર ચલાવવી, ટાઈપિંગ કરવું કે સંગીત વગાડવું. શરૂઆતમાં મગજ પર પસીનો વળે છે. પછી ટેવ પાકી થાય એટલે કામ 'ઓટોપાઈલટ' મોડ પર ચાલવા લાગે છે. આપણે એને નિપુણતા કહીએ છીએ. પણ અહીં જ એક મોટો ખાડો ખોદાઈ જાય છે. જેને મનોવિજ્ઞાન અને વર્તણૂક શાસ્ત્રમાં સ્વચાલનનો વિરોધાભાસ કહે છે. આ શબ્દ કોઈ એક લેખકે એક રાતમાં ઘડી કાઢ્યો નથી. કૉગ્નિટિવ સાયન્સ અને તાલીમ ક્ષેત્રમાં વર્ષોથી આ ઘટના નોંધાતી રહી છે.

વિરોધાભાસ સાદો છે: જે ટેવ તમને કાર્યક્ષમ બનાવે છે, એ જ ટેવ તમને બેધ્યાન પણ બનાવે છે. જ્યારે કોઈ પ્રક્રિયા મગજ માટે સાવ રમતવાત બની જાય, ત્યારે ચેતના ઊંઘી જાય છે. મગજ માની લે છે કે આગળ શું થવાનું છે તે તેને ખબર જ છે. પરિણામે, પરિસ્થિતિમાં સહેજ પણ નવો બદલાવ આવે તો મગજ એને પકડી શકતું નથી. રોબોટ જેવી કુશળતા ક્યારેક મૂર્ખ જેવી ભૂલો કરાવે છે.

આ આળસ નથી, કુશળતાની આડઅસર છે. જ્યારે તમે કોઈ કામમાં બહુ પાકા થઈ જાઓ છો, ત્યારે તમે વિચારવાનું બંધ કરી દો છો. સર્જન, પાયલટ કે એકાઉન્ટન્ટ—આ બધા જ એવા ક્ષેત્રો છે જ્યાં રોજિંદા રૂટિનની ટેવ સૌથી મોટા અકસ્માતો સર્જે છે. કામ એટલું સરળ લાગે છે કે ધ્યાનનું સ્તર શૂન્ય થઈ જાય છે.

અમદાવાદ કે મુંબઈના ટ્રાફિકમાં રોજ સ્કૂટર લઈને નીકળતા માણસને જુઓ. રસ્તો, વળાંક અને બ્રેક એના સ્નાયુઓમાં વણાઈ ગયા છે. એ ફોન પર વાત કરતો હોય કે ઓફિસની ચિંતામાં હોય, હાથ આપોઆપ હેન્ડલ ફેરવતો રહે છે. પણ જે દિવસે મ્યુનિસિપાલિટીએ રાતોરાત રસ્તાની વચ્ચે નવો ડિવાઈડર મૂક્યો હોય કે ખોદકામ કર્યું હોય, તે દિવસે આ 'અનુભવી' ચાલક જ સીધો અથડાય છે. નવો શિખાઉ માણસ બચી જશે, કારણ કે એ રસ્તાને ધારીને જુએ છે. જૂનો ખેલાડી આંખો મીંચીને પોતાની જૂની પેટર્ન પર ભરોસો રાખીને પછડાય છે.

અતિશય નિપુણતા ઘણીવાર જાગૃતિની કબર ખોદે છે; આંખ બંધ કરીને ચાલવાની કળા જ માણસને ખાડામાં પટકતી હોય છે.