સત્તાનો પહેરવેશ

માણસ વ્યક્તિને જોતો નથી, તેના વસ્ત્રોને સલામ કરે છે. એક સામાન્ય માણસ રસ્તા પર આવીને તમને અટકાવે તો તમે તેની સામે બગડશો. એ જ માણસ ખાખી વર્દી પહેરીને હાથ ઊંચો કરે એટલે તમારી ગાડી આપોઆપ ઊભી રહી જશે. આ વસ્ત્રોની તાકાત છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આને સત્તાનો પહેરવેશ કહેવાય છે. રોબર્ટ સિઆલ્ડીનીએ પોતાના પુસ્તક 'ઇન્ફ્લુઅન્સ'માં આ ખ્યાલ વિગતવાર સમજાવ્યો હતો. બહારથી ઓઢેલી સત્તાનું પ્રતીક આપણા મગજને સવાલ પૂછ્યા વિના શરણાગતિ સ્વીકારવા મજબૂર કરે છે.

આપણું મગજ આળસુ છે. દરેક માણસની લાયકાત તપાસવા બેસવાનો તેની પાસે સમય નથી. એટલે તે શોર્ટકટ શોધે છે. સફેદ એપ્રોન પહેરેલો ડૉક્ટર, કાળો કોટ ચડાવેલો વકીલ કે સિક્યોરિટી ગાર્ડનો ગણવેશ—આ બધા ચિહ્નો છે. આ ચિહ્નો જોતાં જ આપણે શંકા કરવાનું બંધ કરી દઈએ છીએ. સામેવાળો સાચે જ નિષ્ણાત છે કે માત્ર યોગ્ય કપડાં પહેરીને ઊભેલો ધૂર્ત, તે વિચારવાનું આપણું વિવેકબુદ્ધિ ચૂકી જાય છે. વસ્ત્ર એ સત્તાનો સૌથી સસ્તો વિકલ્પ બની જાય છે.

ભારતમાં આ ખેલ શિક્ષણ અને કોચિંગ ક્લાસિસમાં બહુ ખૂબીથી રમાય છે. કોટા કે અમદાવાદના મોટા નીટ અને જેઈઈ ક્લાસિસમાં જાવ. ત્યાં ફિઝિક્સ કે કેમેસ્ટ્રી ભણાવતા શિક્ષકને કોઈ સામાન્ય શર્ટ-પેન્ટમાં નહીં બેસાડે. એને બ્લેઝર, ટાઈ અને ગળામાં મોંઘું આઈ-કાર્ડ પહેરાવીને વર્ગખંડમાં ઉતારવામાં આવે છે. તેનો દેખાવ બરાબર કોઈ ગંભીર વૈજ્ઞાનિક જેવો બનાવવામાં આવે છે. મધ્યમવર્ગીય મા-બાપ આ ટાઈ-કોટ જોઈને જ અંજાઈ જાય છે. લાખો રૂપિયાની ફી તેઓ શિક્ષકની સાચી શિક્ષણ પદ્ધતિ જોઈને નહીં, પણ આ વસ્ત્રોથી ઊભી થતી સત્તા જોઈને ચૂકવી દે છે.

આ છેતરામણીથી બચવાનો એક જ રસ્તો છે. પહેરવેશને માણસના મગજ સાથે ક્યારેય જોડવો નહીં. સસ્તી ચોપડી પરનું મોંઘું પૂઠું અંદરનું લખાણ બદલી શકતું નથી. જ્યારે પણ કોઈ તમને માત્ર પોતાના રૂઆબદાર ગણવેશ કે સૂટ-બૂટના આધારે હુકમ કરે, ત્યારે તેની ડિગ્રી કે યોગ્યતા તપાસવાની હિંમત કેળવવી પડે.

વર્દી હંમેશાં સત્તાનું પ્રતીક હોય છે, બુદ્ધિનું નહીં. કોટ ગમે તેટલો ચમકતો હોય, અંદર રહેલા માણસની મૂર્ખાઈ ઢાંકી શકાતી નથી.