મિશન કમાન્ડ પદ્ધતિ

કામ સોંપવાની બે રીતો હોય છે. પહેલી રીત માઈક્રોમેનેજમેન્ટ છે. ક્યાં ઊભા રહેવું, કયો કાગળ કઈ ફાઈલમાં મૂકવો અને શ્વાસ ક્યારે લેવો તે બધું ઉપરથી નક્કી થાય. બીજી રીત જર્મન લશ્કરી વિચારમાંથી આવે છે, જેને 'ઔફત્રાગ્સ્તાક્તિક' (Auftragstaktik) કહે છે. સરળ ભાષામાં કહીએ તો મિશન-કમાન્ડ. ઉપરી અધિકારી ફક્ત ધ્યેય અને સમયમર્યાદા નક્કી કરે છે. રસ્તો કયો પકડવો તે સંપૂર્ણપણે મેદાનમાં ઊભેલા માણસ પર છોડી દેવામાં આવે છે.

આ વિચાર ઓગણીસમી સદીમાં પ્રશિયન લશ્કરે વિકસાવ્યો હતો. હેલમુથ વોન મોલ્ટકે જેવા સેનાપતિઓ માનતા કે યુદ્ધના મેદાનમાં કોઈ પણ પ્લાન દુશ્મનના પહેલા સામસામે પ્રહાર પછી ટકી શકતો નથી. સેનાપતિ તંબુમાં બેસીને આગળની ખાઈનું સત્ય ન જોઈ શકે. એટલે આદેશ એવો હોવો જોઈએ જે સૈનિકને પોતાની બુદ્ધિ વાપરવાની આઝાદી આપે. આદેશનો હેતુ સ્પષ્ટ હોવો જોઈએ, પ્રક્રિયા નહીં.

આપણા ભારતીય સંયુક્ત કુટુંબોમાં આનો અભાવ રોજ કકળાટ પેદા કરે છે. ઘરમાં એક વડીલ બા કે મોટાભાઈ સર્વેસર્વા હોય. દીકરાના લગ્ન હોય ત્યારે નાનો ભાઈ મંડપવાળા કે કેટરર પાસે જાય, પણ તેને પોતાનો કોઈ નિર્ણય લેવાની છૂટ નથી હોતી. ગુલાબજાંબુ કયા ઘીમાં બનશે ત્યાંથી માંડીને સોફા કયા રંગના ગોઠવાશે તે વડીલ જ નક્કી કરે. પરિણામે મેદાન પર ઊભેલો માણસ પંગુ બની જાય છે. કોઈ નાની મુશ્કેલી આવે તો પણ તેણે ફોન કરીને પૂછવું પડે. કામ અટકી પડે છે અને જવાબદારી કોઈની રહેતી નથી.

જો વડીલ મિશન કમાન્ડ વાપરે, તો સૂચના સીધી હોય: 'આપણે પાંચસો મહેમાનોની સાચવણી કરવાની છે અને બજેટ આટલું છે, બાકી તું સંભાળી લેજે.' સાચી સત્તા એ નથી કે તમે દરેક વિગત પર હુકમ ચલાવો. ખરી લીડરશિપ એ છે કે તમે દિશા નક્કી કરીને લોકોને ભૂલો કરવાની અને ઉકેલ શોધવાની મોકળાશ આપો. જ્યાં સુધી મેદાન પરના માણસને પોતાની સૂઝ વાપરવાનો હક નથી મળતો, ત્યાં સુધી સંસ્થા હોય કે પરિવાર, તે એક જ માણસના થાકથી ચાલતો ડબ્બો બનીને રહી જાય છે.

ધ્યેય તમારો હોવો જોઈએ, પણ દોડવાની રીત એની પોતાની. હુકમ આપવા સહેલા છે, ભરોસો મૂકવો અઘરો છે.