સામા પક્ષને પણ સાંભળો

કોઈ પણ વ્યક્તિને તેની વાત રજૂ કરવાની તક આપ્યા વગર ગુનેગાર ઠેરવી શકાય નહીં. આ લેટિન કાનૂની સિદ્ધાંત સદીઓ જૂનો છે: 'ઓડી અલ્ટરેમ પાર્ટેમ'—એટલે કે સામા પક્ષને પણ પૂરો સાંભળો. કુદરતી ન્યાયનો આ પહેલો અને અફર નિયમ છે. એક તરફી પુરાવા ગમે તેટલા મજબૂત લાગે, ચુકાદો આપતાં પહેલાં સામે વાળાનું મોઢું ખોલવા દેવું પડે. જો તમે માત્ર એક પક્ષની દલીલ સાંભળીને નિર્ણય લઈ લીધો, તો તમે ન્યાયાધીશ નથી, સરમુખત્યાર છો.

આ નિયમ ફક્ત કોર્ટરૂમ પૂરતો મર્યાદિત નથી. ઓફિસ, કુટુંબ કે વેપાર—જ્યાં પણ બે માણસો વચ્ચે ટકરાવ થાય, ત્યાં આ સિદ્ધાંત અનિવાર્ય બને છે. આપણું મગજ આળસુ છે. જે પહેલાં આવીને ફરિયાદ કરે, તેની વાત પર વિશ્વાસ મૂકી દેવો સહેલો પડે છે. પ્રથમ દૃષ્ટિએ સત્ય લાગતી વાત વાસ્તવમાં અડધું સત્ય પણ નથી હોતી. સામેવાળાને સાંભળ્યા વિના લેવાયેલા નિર્ણયો હંમેશાં અન્યાયી હોય છે અને સંબંધોનો કાયમી અંત આણે છે.

સુરતના કાપડ બજારમાં આ સિદ્ધાંત રોજ અજમાવાય છે. ધારો કે મહિધરપુરામાં હીરાની દલાલી કરતા બે વેપારીઓ વચ્ચે માલની ગુણવત્તા બાબતે બબાલ થઈ. એક પક્ષે સીધો આક્ષેપ કર્યો કે સામેવાળાએ હલકા હીરા પધરાવી દીધા અને પેમેન્ટ અટકાવી દીધું. પંચાયત કે મહાજનની બેઠક બોલાવાય ત્યારે વડીલો પહેલાં ફરિયાદીની લાંબી ચોપડી સાંભળે છે. પણ ફેંસલો તરત નથી થતો. પંચ સામેવાળાને બોલાવે છે: 'ભાઈ, તારો હિસાબ શું છે? તારું પેકિંગ કેવું હતું?' ઘણીવાર સામી બાજુ સાંભળતાં જ ખબર પડે છે કે દોષ ખરીદનારની પોતાની ચકાસણીનો હતો, વેચનારનો નહીં.

જો તમે કોઈની પીઠ પાછળ થયેલી વાતો સાંભળીને તેનો ન્યાય તોળી નાખ્યો, તો તમે સૌથી સસ્તા પ્રકારના પક્ષપાતી છો. સત્ય શોધવું હોય તો અસુવિધા ભોગવવી પડે. જેની સામે આંગળી ચીંધાઈ છે, તેને કઠેડામાં ઊભા રહેવાનો અને ખુલાસો કરવાનો હક મળવો જ જોઈએ. આ નિયમ વગર કોઈપણ સમાજ કે વહીવટ પત્તાના મહેલની જેમ તૂટી પડે છે.

જે માણસ સામો પક્ષ સાંભળ્યા વગર ન્યાય કરે છે, તે અદાલત નહીં પણ અખાડો ચલાવે છે.