હિંમતનું માપદંડ

હિંમત કોઈ એક સ્વિચ નથી, જે કાં તો ચાલુ હોય કે બંધ હોય. તે એક આખો પટ્ટો છે—એક છેડે અતિશય ડર અને વહેમ, તો બીજા છેડે પાગલ જેવી બેધડકતા. આ વિચારને 'ઓડેસિટી કંટીન્યુઅમ' કહી શકાય. આ શબ્દ કોઈ પ્રખ્યાત મનોવૈજ્ઞાનિકે લેબમાં બેસીને ઘડ્યો નથી. રમતગમત અને વ્યુહરચનાની અનૌપચારિક ચર્ચાઓમાંથી આ વાત નીકળી છે. વિચાર સાદો છે: માણસ જીવનમાં નિર્ણયો લેતી વખતે સાવચેતી અને સાહસ વચ્ચે ક્યાં ઊભો રહે છે, તેના પરથી તેની સફળતા કે બરબાદી નક્કી થાય છે.

એક છેડે બેઠેલો માણસ દરેક પડછાયાથી ડરે છે. તેને લાગે છે કે દુનિયા એને છેતરવા જ બેઠી છે. પરિણામ? તે ક્યારેય પહેલું ડગલું ભરતો નથી. કંટીન્યુઅમના સાવ સામેના છેડે એવો માણસ છે જે આંખો મીંચીને ખીણમાં કૂદી પડે છે. એને લાગે છે કે એ અમર છે. આ સાહસ નથી, આત્મઘાતી મૂર્ખાઈ છે. સાચી કળા આ બંને છેડા વચ્ચે પોતાની જાતને સરકાવવાની છે. સમય અને સંજોગો જોઈને તમારે ડાબે કે જમણે ખસવું પડે.

આપણા દેશમાંથી અમેરિકા કે લંડન ગયેલા ગુજરાતીઓને જુઓ. એક ભાઈ એડિસન કે વેમ્બલીમાં ત્રીસ વર્ષથી રહે છે. અંગ્રેજી આવડે છે, કાયદા સમજે છે, પણ આખી જિંદગી એક જ સ્ટોર કે ગેસ સ્ટેશન પર કાઢી નાખે છે. કેમ? વહેમનો છેડો પકડી રાખ્યો છે. 'જો નવો ધંધો કરીશ ને પૈસા ડૂબશે તો?' એમને સલામતી જોઈએ છે, એટલે એ સ્થિર રહીને સડી જાય છે. બીજી બાજુ એમનો જ ભાણિયો આવે છે. કોઈ અનુભવ વગર લાખો ડોલરની લોન લઈ મોટી મોટેલ ખરીદી લે છે અને પહેલા જ વર્ષે દેવાળું ફૂંકે છે. એણે હિંમતના નામે આંધળો જુગાર રમ્યો હતો.

તમે આ માપદંડ પર ક્યાં ઊભા છો? જે લોકો પોતાને 'પ્રેક્ટિકલ' કહે છે, તેઓ ઘણી વાર માત્ર ડરપોક હોય છે. અને જેઓ પોતાને 'વિઝનરી' ગણાવે છે, તેઓ ઘણી વાર બેજવાબદાર જુગારી હોય છે. વાસ્તવિક દુનિયામાં જીતવા માટે વહેમ જરૂરી છે જેથી તમે છેતરાઈ ન જાઓ, પણ સાથોસાથ એવી નિર્લજ્જ હિંમત પણ જોઈએ જે યોગ્ય સમયે દાવ લગાવી શકે.

ડર તમને જીવતો રાખશે, પણ ઈતિહાસ માત્ર એ જ લોકો લખે છે જેઓ હિંમતના છેડે જઈને પાછા વળ્યા હોય.