ધ્યાનનું આંતરિક મોડેલ

ચેતના એટલે શું? આપણે જાગૃત છીએ એવો અનુભવ આપણને કેમ થાય છે? આ કોઈ રહસ્યમય આત્માની રમત નથી, પણ મગજનું એક સાદું સ્કેચ છે. પ્રિન્સટન યુનિવર્સિટીના ન્યુરોસાયન્ટિસ્ટ માઇકલ ગ્રેઝિયાનોએ આ વિચાર આપ્યો. એનું કહેવું છે કે જેમ શરીર ક્યાં ઊભું છે એ જાણવા મગજ હાથ-પગનું એક નકશો બનાવે છે, બરાબર તેમ જ આપણું ધ્યાન ક્યાં રોકાયેલું છે તે સમજવા માટે મગજ એક આંતરિક સ્કેચ રચે છે. આ સ્કેચ એટલે ચેતના. મગજ ડેટાનો હિસાબ રાખવા માટે પોતાનું જ એક કાર્ટૂન દોરે છે.

આ મોડેલ માત્ર પોતાના માટે નથી વપરાતું, સામાજિક વ્યવહાર માટે પણ અનિવાર્ય છે. ઉત્ક્રાંતિ દરમિયાન માણસને બીજાના મગજમાં શું ચાલે છે તે કળવાની જરૂર પડી. સામેવાળો માણસ ક્યાં જુએ છે અને શું વિચારે છે, એનો અંદાજ બાંધવા આપણા મગજે આ ધ્યાન-નકશો બનાવ્યો. આપણે બીજાની આંખો જોઈને કહી શકીએ છીએ કે તેનું ધ્યાન ક્યાં ચોંટેલું છે. મગજ આ જ ટૂલ પોતાની જાત પર ફેરવે છે, ત્યારે આપણને અહેસાસ થાય છે કે 'હું જાગૃત છું'. આ એક શોર્ટકટ છે, કોઈ દિવ્ય પ્રકાશ નથી.

આપણા ઘરસંસારમાં આ મોડેલ ક્ષણે ક્ષણે કામ કરે છે. રસોડામાં સાસુ વહુને કોઈ વાનગી બનાવતા જોઈ રહી હોય ત્યારે શું થાય છે? વહુ તરત પારખી જાય છે કે સાસુનું ધ્યાન તેલના માપ પર છે કે વઘારની રાઈ પર. શબ્દો બોલાયા નથી હોતા. વહુનું મગજ સાસુના ધ્યાનની દિશાનો એક નકશો ઘડી કાઢે છે. તેવી જ રીતે, ડાઇનિંગ ટેબલ પર પતિ પોતાના મોબાઇલમાં મોં ઘાલીને બેઠો હોય ત્યારે પત્ની એક ક્ષણમાં સમજી જાય છે કે તેનું ધ્યાન પ્લેટમાં પીરેલી દાળ પર નથી, પણ ઓફિસના મેસેજ પર છે.

જ્યાં સુધી મગજ સામા માણસના ધ્યાનને યોગ્ય રીતે માપી શકે છે, ત્યાં સુધી સંબંધો સલામત રહે છે. પણ જ્યારે આ અંદાજ ખોટો પડે, ત્યારે ઘરમાં ક્લેશ ઊભો થાય છે. તમે સામેવાળાના મગજનો ખોટો નકશો બનાવો એટલે ગેરસમજ પાકી. આપણે અરીસામાં જોતા હોઈએ કે સાસુની ભ્રમરો સામે, મગજ સતત એક જ ગણતરી કરતું હોય છે: ધ્યાન ક્યાં રોકાયું છે?

ચેતના કોઈ દૈવી ચમત્કાર નથી; બીજા આપણને જુએ તે પહેલાં આપણે એમનું મન વાંચી લેવાની મગજની ચાલબાજી છે.