અસમપ્રમાણ શક્તિનું પલડું

સંબંધો ક્યારેય બે સરખી તાકાતવાળા વચ્ચે નથી હોતા. એક પક્ષ પાસે અખૂટ સાધનો, સત્તા અને સમય હોય છે. સામે છેડે ઊભેલા માણસ પાસે માત્ર મજબૂરી હોય છે. આ સ્થિતિને અસમપ્રમાણ શક્તિ કહે છે. આ કોઈ એક લેખકની કલ્પના નથી. રાજકારણ અને સમાજશાસ્ત્રમાં આ સિદ્ધાંત દાયકાઓથી ચર્ચાય છે. જ્યારે તાકાતનું ત્રાજવું એકતરફી નમી જાય, ત્યારે વાટાઘાટોનો અર્થ બદલાઈ જાય છે. નબળો પક્ષ ન્યાય નથી માગતો, માત્ર બચાવ શોધે છે.

આ અસંતુલન માણસના વર્તનને વિકૃત કરે છે. જેની પાસે સત્તા છે, એ નિયમો પોતાના ફાયદા માટે વળગાળી શકે છે. એને પરિણામો ભોગવવાનો ડર નથી હોતો. બીજી તરફ, નબળા માણસ માટે એક નાની ભૂલ પણ જીવલેણ સાબિત થાય છે. કોર્પોરેટ જગતમાં વિશાળ કંપની અને નાના સપ્લાયર વચ્ચેનો સંબંધ આનું જ ઉદાહરણ છે. મોટી કંપની ચૂકવણી રોકી રાખે તો એને કશો ફર્ક નથી પડતો. પણ નાનો વેપારી દેવાળું ફૂંકી દે છે. શક્તિશાળી પક્ષ સહજતાથી જે કરે છે, એ સામેવાળાનું અસ્તિત્વ છીનવી શકે છે.

આ ખેલ સરકારી કચેરીની લાલ ફીતાશાહીમાં સૌથી વરવો દેખાય છે. ધારો કે ભરતભાઈ પોતાની જમીનની વારસાઈ નોંધ કરાવવા મામલતદાર કચેરીના ધક્કા ખાય છે. ખુરશી પર બેઠેલા બાબુ પાસે કાયદાકીય મહોર છે, પગાર ચાલુ છે અને સમયની કોઈ ખોટ નથી. એ એક સહી વગર ફાઇલ ખૂણામાં ફેંકી શકે છે. ભરતભાઈએ દિવસની મજૂરી છોડીને કતારમાં ઊભા રહેવું પડે છે. તેમની પાસે ગુમાવવા માટે રોજીરોટી છે, જ્યારે બાબુ પાસે ગુમાવવા જેવું કશું નથી. આ સંઘર્ષમાં સત્ય કે કાયદો નહીં, પણ સમય અને સહનશક્તિની અસમાનતા જીતે છે.

આ વાસ્તવિકતા ઓળખવી જરૂરી છે. જ્યાં સત્તાનું પલડું આટલું અસમપ્રમાણ હોય, ત્યાં સીધી લડાઈ મૂર્ખામી છે. નબળા પક્ષે ક્યારેય તાકાતની સીધી સ્પર્ધામાં ન ઊતરવું. ત્યાં ફક્ત ધીરજ, સામૂહિક સંગઠન અથવા રમતનો અખાડો બદલવાની યુક્તિ જ કામ આવે છે.

જેની પાસે નિયમો બદલવાની તાકાત હોય, એની સામે નિયમો બતાવીને ક્યારેય જીતી શકાતું નથી.