અન-અસ્તિત્વનો માપદંડ

માણસ અપમાન સહન કરી લે, પણ ઉપેક્ષા સહી શકતો નથી. તમે કોઈ રૂમમાં પ્રવેશો અને કોઈ તમારી સામે જુએ પણ નહીં, ત્યારે જે ખાલીપો પેદા થાય છે તેનું નામ એન્ટી-મેટરિંગ. આ શબ્દ કેનેડિયન મનોવૈજ્ઞાનિક ગોર્ડન ફ્લેટ અને તેમના સાથીઓએ વિકસાવ્યો હતો. તેમણે બનાવેલો ‘એન્ટી-મેટરિંગ સ્કેલ’ એ માપે છે કે એક વ્યક્તિને સમાજમાં પોતાનું અસ્તિત્વ કેટલું નકામું અને અદ્રશ્ય લાગે છે. આ માત્ર લોનલીનેસ કે એકલતા નથી; આ તો ઊંડી લાગણી છે કે આ આખી દુનિયા માટે મારા હોવા કે ન હોવાનો કોઈ જ ફરક પડતો નથી.

આ વિચાર બહુ ક્રૂર છે. માણસ માટે સૌથી મોટી માનસિક ઊર્જા એ છે કે તે બીજા માટે મહત્ત્વનો છે. જ્યારે કોઈ સંસ્થા કે પરિવાર તેને એવો અહેસાસ કરાવે કે તું માત્ર એક આંકડો છે, ત્યારે એન્ટી-મેટરિંગ સ્કેલ પર તેનો સ્કોર વધે છે. સમાજશાસ્ત્ર કહે છે કે જે વ્યક્તિને પોતાનું અસ્તિત્વ બિનજરૂરી લાગે, તે કાં તો ઊંડા ડિપ્રેશનમાં સરી પડે છે અથવા વિદ્રોહી બની જાય છે. ઉપેક્ષા એ હિંસાનું સૌથી શાંત અને ઘાતક સ્વરૂપ છે.

આ ખેલ દિલ્હીના મુખર્જી નગરમાં કે કરોલ બાગમાં જુઓ. યુપીએસસીની તૈયારી કરતો પચ્ચીસ વર્ષનો રમેશ સતત ચાર વર્ષથી એક દસ બાય દસની ઓરડીમાં બંધ છે. ત્રણ પ્રિલિમ્સ ફેઈલ થયો. ગામમાં બધા આગળ વધી ગયા, મિત્રોની નોકરી લાગી ગઈ, પિતરાઈઓ પરણી ગયા. ઘરે ફોન કરે ત્યારે બાપ માત્ર પૂછે છે, 'પરિણામ ક્યારે છે?' કોઈ એ નથી પૂછતું કે તું કેમ છે. તે લાઈબ્રેરીમાં બાર કલાક બેસે છે, પણ તેને લાગે છે કે આખી દુનિયા માટે તે જીવતો ભૂત છે. જો તે કાલે ગાયબ થઈ જાય, તો ખાલી મકાનમાલિકને ભાડાની ચિંતા થશે, બાકી કોઈને નહીં. આ એન્ટી-મેટરિંગ છે.

આપણે આખી જિંદગી રેન્ક, પગાર અને સ્ટેટસ પાછળ દોડીએ છીએ, માત્ર એ સાબિત કરવા કે આપણું કોઈ વજૂદ છે. સિસ્ટમ આપણને એક રિપ્લેસેબલ સ્ક્રૂ બનાવી દે છે. ઓફિસમાં બોસ તમારી વાત સાંભળ્યા વગર આગળ વધી જાય કે સમાજમાં તમારી ગણતરી માત્ર એક મતદાર તરીકે થાય, ત્યારે આ સ્કેલ ધ્રૂજવા લાગે છે. માણસ ભૂખથી નથી મરતો, પોતે કોઈના માટે જરૂરી નથી એ જાણીને અંદરથી મરી જાય છે.

દુનિયા તમને નફરત કરે તો વાંધો નથી, પણ જો તમને જોઈને નજર ફેરવી લે, તો સમજવું કે તમે એમના માટે મરી ચૂક્યા છો.