આન્સકોમ્બ ચોકડીની જાળ

આંકડા ક્યારેય જૂઠું નથી બોલતા, એવું માનવું એ અક્કલનું દેવાળું છે. બ્રિટિશ આંકડાશાસ્ત્રી ફ્રાન્સિસ આન્સકોમ્બે ૧૯૭૩માં ચાર અલગ અલગ ડેટાસેટ બનાવીને ગણિતની દુનિયાને ચોંકાવી દીધી હતી. આ ચારેય જૂથમાં સરેરાશ સરખી હતી, વેરિયન્સ સરખો હતો અને કોરિલેશન પણ એકદમ એકસરખો હતો. પણ જ્યારે એ જ આંકડાઓને ગ્રાફ પેપર પર ટપકાં મૂકીને જોવામાં આવ્યા, ત્યારે ચારેય ચિત્રો સાવ જુદાં નીકળ્યાં. એક સીધી લાઈન બનતી હતી, બીજું વળાંકવાળું પરવલય હતું, ત્રીજામાં એક ભૂલભરેલો આઉટલાયર આખી સરેરાશ ખેંચી જતો હતો. આ વિચાર પરથી મેનેજમેન્ટની ભાષામાં આ ફંદો ઓળખાયો: માત્ર સારાંશના આંકડા જોઈને જમીની વાસ્તવિકતા માની લેવાની જીવલેણ ભૂલ.

આ આળસુ મગજની નિશાની છે. એક્સેલ શીટ ખોલીને સરેરાશ કાઢી લેવી બહુ સહેલી છે. ચાર્ટ બનાવવો, આંખો ચોળીને વિસંગતતા જોવી અને ફિલ્ડ પર જઈને ધૂળ ખાવી અઘરી છે. મોટા સાહેબો બ્રીફિંગમાં સરેરાશ આંકડા માંગે છે, કારણ કે એમને આખી વાર્તા સાંભળવાની ધીરજ નથી. પરિણામે, કાગળ પર બધું ગુલાબી દેખાય છે પણ ગોડાઉનમાં માલ સડતો હોય છે. સારાંશ એ અસલ હકીકતનો અર્ક નથી, ઘણીવાર એ વાસ્તવિકતાનું મર્ડર હોય છે.

ભારતના કોર્પોરેટ જગતમાં આ નાટક રોજ ભજવાય છે. મુંબઈની એક મોટી એફએમસીજી બ્રાન્ડના વાર્ષિક રિવ્યુમાં સેલ્સ હેડે ગર્વથી પાવરપોઇન્ટ સ્લાઈડ બતાવી કે સમગ્ર દેશમાં પ્રોડક્ટનું સરેરાશ વેચાણ દર મહિને બાર ટકા વધી રહ્યું છે. બોર્ડ રૂમમાં તાળીઓ પડી ગઈ. પણ ગ્રાઉન્ડ લેવલનો ગ્રાફ કોઈએ પ્લોટ જ નહોતો કર્યો. સત્ય એ હતું કે દક્ષિણ ભારતના માત્ર બે સુપરમાર્કેટ સ્ટોર્સમાં ધૂમ વેચાણ હતું, જ્યારે ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્રના સેંકડો નાના કરિયાણાવાળાઓએ એ પ્રોડક્ટ ખરીદવાનું ક્યારનુંય બંધ કરી દીધું હતું. બે મોટા સ્ટોરના તોતિંગ આંકડાઓએ હજારો દુકાનોના પતનને ઢાંકી દીધું હતું.

આંખ બંધ કરીને માત્ર એવરેજ કે પર્સેન્ટેજ પર વિશ્વાસ મૂકનારો વેપારી છેતરાય છે. જ્યાં સુધી તમે ડેટાને વિઝ્યુઅલાઈઝ નથી કરતા, ત્યાં સુધી તમારી પાસે માહિતી છે, સમજણ નથી. આંખોને ચશ્મા ચડાવીને ગ્રાફ જોવો પડે, ટેબલના ખાનામાં સંતાયેલી લાઈફ પકડાતી નથી.

જે લોકો ફક્ત સરેરાશ જોઈને નદી ઓળંગવા નીકળે છે, તેઓ ઘણીવાર ઊંડા ખાડામાં ડૂબીને મરે છે.