વાર્ષિકીનો વિરોધાભાસ

ગણિત અને માનવમગજ વચ્ચે જૂની અદાવત છે. અર્થશાસ્ત્રનો સીધો નિયમ છે: જો તમે નિવૃત્ત થાઓ, તો મૂડી હાથમાં રાખવાને બદલે તેનું પેન્શન એટલે કે વાર્ષિકી (એન્યુઇટી) ખરીદી લેવી જોઈએ. દર મહિને નિશ્ચિત રકમ ખાતામાં જમા થાય, ભલે તમે સો વર્ષ જીવો. પૈસા ખૂટી જવાનું જોખમ કંપની માથે લે છે. કાગળ પર આ સૌથી સલામત સોદો છે. છતાં દુનિયાભરમાં મોટા ભાગના લોકો આ યોજના ખરીદતા નથી. તેઓ એકસામટી રકમ પોતાની તિજોરીમાં સાચવવાનું પસંદ કરે છે. આ વિચિત્ર વર્તણૂકને અર્થશાસ્ત્રમાં 'એન્યુઇટી પેરાડોક્સ' કહે છે.

આ કોયડો સૌપ્રથમ અર્થશાસ્ત્રી મેનાહેમ યારીએ ૧૯૬૫માં ચર્ચેલો, જે પાછળથી બિહેવિયરલ ફાઇનાન્સમાં ખૂબ જાણીતો બન્યો. સવાલ સાદો છે: માણસ જે વસ્તુથી સૌથી વધુ ડરે છે—ઘડપણમાં ભિખારી બનવાથી—તેનું જ વીમા કવચ લેવાની કેમ ના પાડે છે? કારણ મનોવૈજ્ઞાનિક છે. લોકોને લાગે છે કે મોટી મૂડી કંપનીને સોંપી દેવાથી તેઓ પોતાનું નિયંત્રણ ગુમાવી બેસે છે. વળી, એક લોભી ડર પણ હોય છે: 'જો હું બે જ વર્ષમાં મરી ગયો તો? મારા પૈસા ડૂબી જશે!' માણસ લાંબુ જીવવાના જોખમ કરતાં વહેલા મરવાના નુકસાનથી વધુ ગભરાય છે.

આ માનસિકતાનું નુકસાન ઘડપણમાં દેખાય છે. લોકો પાસે બે કરોડ રૂપિયાની થાપણ હોય તો પણ તેઓ શાંતિથી જીવી શકતા નથી. દરેક ખર્ચ વખતે મૂળ મૂડી ઘટવાનો ભય સતાવે છે. પરિણામે, સંપત્તિ હોવા છતાં માણસ કંગાળ જેવું જીવન જીવે છે. વાર્ષિકી તમને ખર્ચવાની માનસિક આઝાદી આપે છે, પણ આપણો માલિકીભાવ આપણને તે સ્વીકારવા દેતો નથી.

ભારતની ખાનગી હોસ્પિટલોમાં આ દૃશ્ય રોજ જોવા મળે છે. નિવૃત્ત સરકારી કર્મચારી હસમુખભાઈને ઘૂંટણનું ઓપરેશન કરાવવું છે. હાથમાં પ્રોવિડન્ટ ફંડની મોટી રકમ પડી છે. પણ જો તેમાંથી પાંચ લાખ ખર્ચાઈ જશે તો ભવિષ્યનું શું થશે, એ ચિંતામાં તેઓ વરસો સુધી લંગડાતા ફરે છે. સારવાર પાછળ ઠેલ્યા કરે છે. જો તેમની પાસે નિશ્ચિત માસિક પેન્શનનો પાકો પ્રબંધ હોત, તો તેમણે ઓપરેશન કરાવતાં અચકાવાનું ન હોત. હાથમાં રોકડ પડી છે, પણ મનમાં કાયમી આવકની ખાતરી નથી. પરિણામે, બચત દર્દ નિવારવાને બદલે દર્દ લંબાવવાનું સાધન બની જાય છે.

માણસને પોતાની તિજોરી ભરેલી રાખવી છે, ભલે પછી તેનું શરીર ખાલી થઈ જાય.