સંરેખણ પ્રયોગો

તમે માણસને કે મશીનને કોઈ કામ સોંપો છો, ત્યારે તે ખરેખર તમારો મૂળ હેતુ સમજે છે કે માત્ર સૂચનાઓનું આંધળું પાલન કરે છે? આ સવાલમાંથી એક વિચાર જન્મ્યો: સંરેખણ પ્રયોગો. અંગ્રેજીમાં જેને 'અલાઈનમેન્ટ એક્સપેરિમેન્ટ્સ' કહે છે. કોઈ એક લેખકે આ શબ્દ સિક્કાની જેમ ચલણમાં મૂક્યો નથી. આ કોઈ ચોક્કસ પુસ્તકની જાગીર નથી. આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ અને આધુનિક વ્યવસ્થાપનમાં વપરાતો આ એક સીધો પ્રયોગાત્મક વિચાર છે. તેનો અર્થ સાદો છે: કોઈપણ નવી વ્યવસ્થા, અલ્ગોરિધમ કે કર્મચારી તમારા મૂળ મૂલ્યો અને નીતિ સાથે સુસંગત ચાલે છે કે નહીં, તેની સતત અને નિયંત્રિત ચકાસણી કરવી.

આ વિચાર કેમ અનિવાર્ય છે? કારણ કે અધૂરી સૂચનાઓ અરાજકતા પેદા કરે છે. મશીનને તમે કહો કે 'મારો નફો વધાર', તો કદાચ તે ગ્રાહક સાથે છેતરપિંડી કરીને પણ નફો વધારી દેશે. કારણ કે તેનામાં નૈતિકતા નથી, માત્ર ગણતરી છે. માણસો પણ આવું જ કરે છે. જ્યારે લક્ષ્ય અને સિદ્ધાંત વચ્ચે તાલમેલ ન હોય, ત્યારે વિનાશ વહોરવો પડે છે. સંરેખણ પ્રયોગો તમને અગાઉથી ચેતવે છે કે તમારી સિસ્ટમ ક્યાં લપસી શકે તેમ છે.

આ વાત સમજવા કોઈ વિદેશી લેબમાં જવાની જરૂર નથી. અમદાવાદના કાલુપુર બજારની એક જૂની કાપડની પેઢી જુઓ. શેઠે નવા ભણેલા યુવાન સેલ્સમેનને નોકરીએ રાખ્યો. શેઠે માત્ર એક જ ટાર્ગેટ આપ્યો: 'દિવાળી પહેલાં ગોડાઉન ખાલી થવું જોઈએ.' આ આદેશ હતો. યુવાને ધડાધડ માલ વેચવા માંડ્યો, પણ નફાના ભોગે અને અજાણ્યા વેપારીઓને બેફામ ઉધાર આપીને. ગોડાઉન ખાલી થઈ ગયું, પણ પેઢીના લાખો રૂપિયા બજારમાં ફસાઈ ગયા. શેઠની પેઢીનો પાયો 'રોકડિયા વહેવાર' પર હતો, જે નવા છોકરાના મગજમાં ઉતર્યો જ નહોતો.

જો શેઠે શરૂઆતના બે મહિના નાના પ્રયોગો કરીને જોયું હોત કે આ છોકરો નફા અને ઉધાર બાબતે પેઢીના સિદ્ધાંતો મુજબ ચાલે છે કે નહીં, તો આ નુકસાન ન થાત. સંરેખણ એટલે માત્ર કામ પૂરું કરવું નહીં, પણ યોગ્ય રીતે પૂરું કરવું. મોટો જુગાર રમતાં પહેલાં નાના દાવ પર સાથીદારની નિયત અને રીત ચકાસી લેવી, એ જ અસલ ડહાપણ છે.

આંધળી આજ્ઞાકારીતા કરતાં સાચી સમજણ હંમેશાં વધુ સુરક્ષિત હોય છે.