એઆઈ ફ્લાયવ્હીલ અસર

જિમ કોલિન્સે બિઝનેસ માટે એક વિચાર આપેલો: ફ્લાયવ્હીલ. એક ભારે ચક્ર, જેને પહેલો ધક્કો મારવામાં લોહી વહી જાય, પણ એક વાર ફરતું થાય પછી એ પોતાની ગતિથી જ ભાગે. ટેકનોલોજીની દુનિયાએ આ વિચાર ઉપાડી લીધો અને નામ આપ્યું 'એઆઈ ફ્લાયવ્હીલ અસર'. આ કોઈ ગૂઢ રોકેટ સાયન્સ નથી. બહુ સીધું ગણિત છે. વધુ વપરાશકર્તાઓ આવે, વધુ ડેટા પેદા થાય. એ ડેટાથી મશીન વધુ હોશિયાર બને. હોશિયાર બનેલું મશીન બીજા લાખો નવા ગ્રાહકોને ખેંચી લાવે. આ એક અવિરત ચક્ર છે.

આ શબ્દ કોઈ એક વૈજ્ઞાનિકે લેબમાં બેસીને નથી શોધ્યો. સિલિકોન વેલીના આર્ટિકલ્સ અને સ્ટાર્ટઅપ જગતમાંથી આ શબ્દપ્રયોગ ધીમે ધીમે સામાન્ય ભાષામાં આવ્યો. મૂળ સિદ્ધાંત ડેટા નેટવર્ક ઈફેક્ટનો છે. શરૂઆતમાં તમારી પાસે માત્ર એક એલ્ગોરિધમ હોય છે, જે નબળું હોઈ શકે. પણ જો લોકો એને વાપરવા લાગે, તો તેઓ મફતમાં તમને તાલીમ માટેનો કાચો માલ એટલે કે ડેટા આપી રહ્યા છે. ગૂગલનું સર્ચ એન્જિન કે ઓનલાઈન નકશા આનું મોટું ઉદાહરણ છે. તમારી દરેક ભૂલ અને દરેક શોધ એ મશીનને વધુ ધારદાર બનાવે છે.

આ અસરનું અસલ જોખમ મોનોપોલી છે. એક વાર જેનું ચક્ર પૂરપાટ દોડવા માંડે, એને પાછળથી આવનારો કોઈ પછાડી શકતો નથી. નાની કંપનીઓ પાસે સારા પ્રોગ્રામર હોઈ શકે, પણ લોકોનો ડેટા નથી હોતો. સ્પર્ધા શરૂ થાય તે પહેલાં જ જીતનાર નક્કી થઈ ચૂક્યો હોય છે. જેની પાસે ડેટાની તિજોરી છે, ભવિષ્ય એના હાથમાં ગીરવે મુકાયેલું છે. તમે માત્ર ગ્રાહક નથી, તમે એ ફેક્ટરીના મફત મજૂર છો જે પોતાના જ વપરાશથી સામેવાળાનું સામ્રાજ્ય મોટું કરી રહ્યા છો.

આપણી સરકારી કચેરીઓનો વિચાર કરો. મામલતદાર કચેરીમાં દસ્તાવેજ નોંધણી કે જમીનના રેકોર્ડ સુધારવા માટે એક એઆઈ સોફ્ટવેર મુકાય. શરૂઆતમાં બાબુઓ ફરિયાદ કરશે કે સિસ્ટમ ધીમી છે અને નામો ખોટા વાંચે છે. પણ ગુજરાતભરના લાખો અરજદારો જ્યારે રોજ એ પોર્ટલ પર ફોર્મ ભરશે, સુધારા કરશે અને ઓટીપી નાખશે, ત્યારે એ સરકારી સિસ્ટમ રોજ વધુ સચોટ બનતી જશે. છ મહિના પછી એ જ સોફ્ટવેર કાગળની સહેજ પણ ભૂલ પકડી પાડશે. જે બાબુઓ ગઈકાલ સુધી કામ અટકાવતા હતા, એ જ હવે એ મશીનના અડચણ વગરના ડેટા પ્રવાહ સામે લાચાર થઈ જશે.

જે મશીનને તમે જેટલું વધુ વાપરશો, કાલે એ તમારા વગર ચાલવા માટે એટલું જ વધુ સક્ષમ બનશે.