ભાવનાત્મક પ્રતીકવાદ

કોઈને સાચો સમય કે ધ્યાન આપવું મુશ્કેલ છે, પણ એના બદલામાં એક નિર્જીવ વસ્તુ પકડાવી દેવી બહુ સહેલી છે. આ માનસિક ચાલાકીનું નામ છે એફેક્ટિવ ટોકન. જ્યારે આપણે કોઈ સંબંધી, કર્મચારી કે નાગરિક પ્રત્યે ઊંડી સહાનુભૂતિ કે સાચી વ્યવસ્થા આપવાની સ્થિતિમાં નથી હોતા, ત્યારે આપણે તેને એક સસ્તું પ્રતીક ભેટ આપી દઈએ છીએ. આ શબ્દ આધુનિક સમાજશાસ્ત્ર અને વર્તન વિજ્ઞાનમાં વપરાય છે. મૂળ વિચાર એ છે કે લાગણીના સાચા રોકાણને બદલે સિક્કો ઉછાળીને કામ પતાવી લેવું.

આપણે આ ટોકન સ્વીકારી પણ લઈએ છીએ, કારણ કે ખાલી હાથે પાછા ફરવા કરતાં રમકડું પકડવું આપણને શાંત રાખે છે. ઓફિસમાં મોડી રાત સુધી કામ કરાવતો મેનેજર બોનસ કે રજા આપવાને બદલે પીત્ઝા મંગાવી આપે છે. એ પીત્ઝા પેટ ભરવા માટે નથી, તમારા અસંતોષને મોં બંધ રાખવા માટે અપાયેલું પ્રતીક છે. આ ટોકન માત્ર ગુસ્સો ડામવાનું સાધન છે, સમસ્યાનો ઉકેલ નહીં. માણસને જ્યારે મૂળભૂત હક નથી મળતો, ત્યારે સત્તા તેને એક રૂપક પકડાવીને રવાના કરી દે છે.

આ પ્રપંચ આપણી સિસ્ટમમાં રગેરગ વણાયેલો છે. ભારતીય રેલવેના જનરલ ડબ્બામાં મુસાફરી કરતા સામાન્ય માણસની હાલત જુઓ. પ્લેટફોર્મ પર હજારો લોકો ઉકળતા ચરુ જેવા વાતાવરણમાં કલાકો સુધી ટ્રેનની રાહ જુએ છે. ડબ્બામાં બેસવાની જગ્યા નથી, શૌચાલયમાં પાણી નથી અને શ્વાસ લેવો મુશ્કેલ છે. આ મૂળભૂત કટોકટી ઉકેલવાને બદલે રેલવે તંત્ર સ્ટેશન પર એક સરસ ડિજિટલ સેલ્ફી પોઇન્ટ ઊભો કરી દે છે અથવા લાઉડસ્પીકર પર મધુર સૂરે ‘સુખદ યાત્રા’નું સંગીત વગાડે છે. આ સેલ્ફી પોઇન્ટ કે શાંત સંગીત એ મુસાફરોની યાતના પર લગાવેલું એક ભાવનાત્મક ટોકન છે.

ટ્રાફિકથી ખદબદતા શહેરમાં ખાડા પૂરવાને બદલે ચોક વચ્ચે એક રંગીન આઈ લવ સિટીનું બોર્ડ મૂકી દેવું પણ આજ પ્રતીકવાદ છે. તમે ખાડામાં પછડાઈને કમર તોડો, પણ ચોકમાં જઈને ફોટો પડાવો. સાચો આદર સંસાધન, સમય અને નક્કર સુધારા માગે છે. ટોકન ફક્ત ભ્રમ ઊભો કરે છે કે કોઈ તમારી સંભાળ રાખે છે.

જે વ્યવસ્થા તમને સાચો અધિકાર નથી આપી શકતી, એ હંમેશાં તમને હાથમાં એક રમકડું પકડાવીને તાળી પાડવાનું કહેશે.