લાગણીનો ટર્નિંગ પોઇન્ટ

માણસ પોતાની પસંદગીનો ગુલામ છે. જ્યારે કોઈ વિચાર કે વ્યક્તિ આપણને ગમી જાય, ત્યારે મગજ વકીલ બની જાય છે. સામે ગમે તેટલા પુરાવા આવે, આપણે આપણી માન્યતાનો બચાવ કરીએ છીએ. આને વિજ્ઞાન મોટિવેટેડ રિઝનિંગ કહે છે. પણ શું આ બચાવ કાયમ ચાલે? ના. એક એવી ચોક્કસ મર્યાદા આવે છે જ્યાં જૂઠનો પહાડ તૂટી પડે છે. એ બિંદુ એટલે ઇફેક્ટિવ ટિપિંગ પોઇન્ટ.

આ વિચાર વર્ષ ૨૦૧૦માં પોલિટિકલ સાયન્ટિસ્ટ ડેવિડ રેડલોસ્ક અને તેમના સાથી સંશોધકોએ રજૂ કર્યો હતો. એમણે જોયું કે શરૂઆતમાં જ્યારે વિપરીત માહિતી મળે, ત્યારે માણસ વધુ જિદ્દી બનીને પોતાનો પક્ષ ખેંચે છે. તેને એન્ઝાયટી થાય છે. પણ જ્યારે નકારાત્મક પુરાવાનો ઢગલો અસહ્ય બની જાય, ત્યારે જૂની લાગણી હથિયાર હેઠા મૂકી દે છે. મગજ થાકીને સત્ય સ્વીકારી લે છે.

આ વાત રાજકારણમાં જેટલી સાચી છે, તેટલી જ આપણા રોજેરોજના ભ્રમમાં પણ સાચી છે. સંબંધોમાં વિશ્વાસઘાત હોય કે ખોટા શેરબજારના સોદા, આપણે શરૂઆતમાં વાસ્તવિકતા સ્વીકારવા તૈયાર નથી હોતા. પુરાવા નજર સામે હોય છતાં આપણે બહાના શોધીએ છીએ. પણ જ્યારે વાસ્તવિકતાનું વજન અહંકાર કરતાં વધી જાય, ત્યારે અચાનક મોહભંગ થાય છે.

રાજકોટ કે કોટામાં બેસીને મેડિકલ કે આઈઆઈટીની તૈયારી કરાવતા પિતાનો વિચાર કરો. દીકરો દસમા ધોરણમાં સારો હતો, એટલે બાપે માની લીધું કે એ જન્મજાત જીનિયસ છે. કોચિંગ ક્લાસની પહેલી ત્રણ પરીક્ષામાં ઓછા માર્ક્સ આવ્યા ત્યારે બાપે ક્લાસવાળાને ગાળો દીધી. ચોથી ટેસ્ટ બગડી ત્યારે માસ્તર બદલ્યા. પણ જ્યારે આઠમી મોક ટેસ્ટમાં પણ છેલ્લો નંબર આવ્યો અને ફીના દોઢ લાખ પાણીમાં ગયા, ત્યારે બાપની આંખમાંથી ભ્રમનું પડળ ઊતરી ગયું. આ ક્ષણ એ લાગણીનો ટર્નિંગ પોઇન્ટ છે.

આ બિંદુ સુધી પહોંચવું સસ્તું નથી હોતું. ત્યાં પહોંચતા સુધીમાં સમય, નાણાં અને સંબંધોનો મોટો ભોગ લેવાઈ ચૂક્યો હોય છે. બુદ્ધિશાળી માણસ આ ટિપિંગ પોઇન્ટ આવે ત્યાં સુધી વાટ નથી જોતો. તે પહેલા પુરાવે જ સાચું પારખી લે છે.

ખોટી માન્યતા તૂટે ત્યારે અવાજ નથી થતો, માત્ર અહંકારનો કચ્ચરઘાણ વળે છે.