અડેપ્ટિવ કેપેસિટી મોડેલ

શરીર અને મગજ અલગ નથી. તમે જ્યારે દોડો છો ત્યારે માત્ર પગના સ્નાયુઓ મજબૂત નથી થતા, ખોપરીની અંદરનું ન્યુરોનનું જાળું પણ નવેસરથી ઘડાય છે. આ જ વિચાર એટલે અડેપ્ટિવ કેપેસિટી મોડેલ. ઉત્ક્રાંતિના વિજ્ઞાને સાબિત કર્યું છે કે આપણા પૂર્વજો શિકાર કરતી વખતે માત્ર શારીરિક શ્રમ નહોતા કરતા; ઝડપી દોડતી વખતે એમણે રસ્તો શોધવો પડતો, ભય પારખવો પડતો અને તાત્કાલિક નિર્ણયો લેવા પડતા. પરિણામે, શારીરિક હિલચાલ સાથે મગજની ક્ષમતા વધતી ગઈ. જે અંગ વાપરો નહીં તે નકામું થઈ જાય, એ ઉત્ક્રાંતિનો સાદો નિયમ છે.

આ મોડેલ ન્યુરોસાયન્ટિસ્ટ ડેવિડ રાઇકલેન અને જીન એલેક્ઝાન્ડરે ૨૦૧૭માં રજૂ કર્યું. એમણે જણાવ્યું કે માનવશરીર અત્યંત કરકસરિયું છે. જો તમે માત્ર ખુરશી પર બેસીને વિચારશો, તો મગજ પોતાની ઊર્જા બચાવવા માટે ન્યુરોપ્લાસ્ટીસિટી ઘટાડી નાખશે. પણ જો શારીરિક પડકાર અને બૌદ્ધિક એકાગ્રતા ભેગા થાય, ત્યારે જ મગજ અનુકૂલન સાધીને નવી ક્ષમતા ખીલવે છે. ઉંમર વધવાની સાથે મગજ ઘસાતું અટકાવવા માટે પણ આ બેવડી કસરત જ એકમાત્ર રામબાણ ઈલાજ છે.

સમસ્યા એ છે કે આજના શહેરીજનો જિમમાં જઈને ટ્રેડમિલ પર દોડે છે અને સામે ટીવી પર સિરિયલ જુએ છે. આમાં પરસેવો વળે છે, પણ મગજ ઊંઘતું રહે છે. મગજને બદલાતી પરિસ્થિતિ જોઈતી હોય છે. જ્યારે તમે અનિશ્ચિતતા વચ્ચે શરીરને દોડાવો છો, ત્યારે જ અસલી ક્ષમતા જન્મે છે. આ નિયમ સમજ્યા વગર માત્ર જીમની કસરતો કરનારો માણસ કદાચ મજબૂત દેખાય, પણ અણધાર્યા તણાવ સામે તેનું મગજ તરત જ થાકી જશે.

આ વાત સમજવી હોય તો ભારતીય ક્રિકેટના મેદાન પર જુઓ. રાજકોટની ગલીઓમાં ટેનિસ બોલથી રમનારો છોકરો નેટ્સમાં કલાકો સુધી એક જ લેન્થના દડા રમ્યા કરે, તો એ સારો બેટ્સમેન બનશે પણ મહાન નહીં બને. પણ જ્યારે એ સ્પિનરની બદલાતી આંગળીઓ વાંચીને, પિચની તિરાડો જોઈને, સેકન્ડના સોમા ભાગમાં ક્રીઝ છોડીને ફટકો મારે છે, ત્યારે આ મોડેલ કામ કરે છે. ત્યાં સ્નાયુઓની તાકાત અને મગજની ત્વરિત ગણતરી એક થઈ જાય છે. માત્ર જીમમાં વજન ઊંચકીને સિક્સરો નથી મરાતી; બદલાતી સ્થિતિમાં ઝડપથી અનુકૂળ થવાની મગજની ક્ષમતા જ ખેલાડીને મેચ-વિનર બનાવે છે.

જે શરીર મુશ્કેલ રસ્તાઓ પર દોડતું નથી, તેનું મગજ આરામની ખુરશીમાં જ સડી જાય છે.