થ્રી-પી મોડેલ

કોઈ પણ સમસ્યા રાતોરાત જડબેસલાક કાયમી નથી બનતી. એ ધીમે ધીમે પગપેસારો કરે છે. મનોવિજ્ઞાની આર્થર સ્પિલમેને ૧૯૮૭માં ઊંઘ ન આવવાની બીમારી સમજાવવા માટે આ ‘થ્રી-પી મોડેલ’ રજૂ કર્યું હતું. આ ત્રણ ‘પી’ એટલે પ્રિડિસ્પોઝિંગ (પહેલેથી રહેલી નબળાઈ), પ્રેસિપિટેટિંગ (તાત્કાલિક ભડકો કરનાર ટ્રિગર) અને પર્પેચ્યુએટિંગ (સમસ્યાને કાયમી જીવતી રાખતી ખોટી આદતો). મૂળ વિચાર ભલે મેડિકલ સાયન્સનો હોય, પણ આ ફોર્મ્યુલા દરેક વ્યવહારુ મુશ્કેલીને સમજવા માટે અચૂક છે.

આપણે મોટે ભાગે વચલા પરિબળને જ દોષ દઈએ છીએ. દાખલા તરીકે કોઈ માણસ પર અચાનક મોટો તણાવ આવ્યો અને તેની ઊંઘ ઊડી ગઈ. આપણને લાગે છે કે પેલા તણાવે જ બધું બગાડ્યું. પણ સત્ય જુદું હોય છે. તણાવ તો માત્ર દિવાસળી હતો. માણસના મગજમાં પહેલેથી વધુ પડતી ચિંતા કરવાની પ્રકૃતિ હાજર હતી, જે પહેલો ‘પી’ હતો. ખરી મુસીબત તો ત્રીજો ‘પી’ ઊભો કરે છે. મૂળ તણાવ પતી જાય પછી પણ માણસ ઊંઘ લાવવા માટે જાતજાતના તિકડમ લગાવે છે, પલંગમાં તરફડિયાં મારે છે અને દિવસના ઉજાગરા ગણે છે. આ નવી ખોટી આદતો જૂની તકલીફને અમર બનાવી દે છે.

આ વાત આપણા રિયલ એસ્ટેટ અને સોસાયટીના વિવાદોમાં બરાબર લાગુ પડે છે. અમદાવાદ કે સુરતના કોઈ નવા એપાર્ટમેન્ટનો વિચાર કરો. બિલ્ડરે બાંધકામમાં થોડી ઢીલાશ રાખી અને સોસાયટીના નિયમો અસ્પષ્ટ રાખ્યા—આ પહેલો ‘પી’ છે, એટલે કે પહેલેથી રહેલી કમજોરી. બે વર્ષ પછી વરસાદમાં અગાસીમાંથી પાણી ટપક્યું અથવા પાર્કિંગ બાબતે બે પાડોશી વચ્ચે બોલાચાલી થઈ—આ બીજો ‘પી’ છે, જેણે આગ ચાંપી દીધી.

ખરો તમાશો હવે શરૂ થાય છે. વરસાદ જતો રહ્યો અને વાત જૂની થઈ ગઈ, પણ કમિટીના સભ્યોએ એકબીજા સાથે બોલવાનું બંધ કરી દીધું. વોટ્સએપ ગ્રૂપમાં રોજ સવારે કટાક્ષભર્યા મેસેજ મુકાવા લાગ્યા અને લોકોએ મેઇન્ટેનન્સ ભરવાનું બંધ કર્યું. આ ત્રીજો ‘પી’ છે—સમસ્યાને કાયમ માટે જીવતી રાખતો ઘમંડ. મૂળ કારણ પાણીનું ટીપું હતું, પણ હવે સોસાયટી અંદરોઅંદર વેરઝેરના કાયમી નરકમાં ફેરવાઈ ગઈ છે.

કોઈ પણ ઝઘડો કે સંકટ લાંબું ખેંચાય ત્યારે દિવાસળીને શોધવાનું બંધ કરો. માણસ ઘણીવાર લાગેલી આગ ઓલવવાને બદલે એમાં પોતાની મૂર્ખાઈનું ઘી હોમીને તેને કાયમી ચૂલો બનાવી દે છે. મુશ્કેલી એ નથી કે સંકટ આવ્યું; ખરી બલા એ છે કે તમે એ સંકટ સાથે અનુકૂલન સાધીને તેને ઘરમાં કાયમી મહેમાન બનાવી દીધું.

આગ લાગવા માટે તણખલું પૂરતું છે, પણ એને સળગતી રાખવા માટે તમારી પોતાની મૂર્ખાઈનું બળતણ જોઈએ છે.