બે પી વિરુદ્ધ ચાર પી

વેપારની દુનિયામાં દાયકાઓ જૂનો એક નિયમ ભણાવવામાં આવે છે: માર્કેટિંગના ચાર પી. પ્રોડક્ટ, પ્રાઇસ, પ્લેસ અને પ્રમોશન. એટલે કે તમારી વસ્તુ, તેની કિંમત, તે ક્યાં મળે છે અને તેનો પ્રચાર. આ ચાર સ્તંભો ભેગા મળીને નક્કર ધંધો બનાવે. પણ આજના સપાટી પર જીવતા જમાનામાં અસલી તાકાત ધરાવતા બે સ્તંભો ગુમ થઈ ગયા છે. મોટાભાગની કંપનીઓ અને સંસ્થાઓ હવે માત્ર બે પી પર નભે છે: પ્રાઇસ અને પ્રમોશન. માલ કેવો છે કે ક્યાં પહોંચે છે તેની કોઈને પડી નથી. બસ કિંમતમાં ડિસ્કાઉન્ટ ફેંકો અને માર્કેટિંગનો જોરશોરથી ઢોલ પીટો.

આ વિચાર માર્કેટિંગના મૂળ શાસ્ત્રમાંથી ઊભરી આવ્યો છે, જે ૧૯૬૦ના દાયકામાં જેરોમ મેકકાર્થીએ આપ્યો હતો. સમયાંતરે આધુનિક બિઝનેસ લેખકોએ નોંધ્યું કે આળસુ સંચાલકો બાકીના બે આધારસ્તંભ ભૂલી ગયા છે. સારી વસ્તુ બનાવવામાં પરસેવો પડે. યોગ્ય વિતરણ વ્યવસ્થા ઊભી કરવામાં વર્ષો વીતી જાય. ડિસ્કાઉન્ટ આપવું કે જાહેરાતો પાછળ રૂપિયા ફૂંકવા સાવ સહેલા છે. આળસ હંમેશાં ઝડપી રસ્તો પસંદ કરે છે.

જ્યારે તમે માત્ર બે પી પર રમો છો, ત્યારે તમે લાંબી રેસના ઘોડા મટી જાઓ છો. આ ભ્રમનું સૌથી વરવું ઉદાહરણ આપણું ભારતીય રાજકારણ અને ચૂંટણીઓ છે. આજે ચૂંટણી જીતવા માટે મોટાભાગના પક્ષો ફક્ત બે જ બાબતો પર દાવ લગાવે છે. પહેલું પ્રમોશન: સોશિયલ મીડિયા પર આક્રમક ઝુંબેશ, લાખોના હોર્ડિંગ્સ, ગગનભેદી નારા અને ચમકતા ચહેરા. બીજું પ્રાઇસ: મતદારોને મફત વીજળી, મફત અનાજ કે ખાતામાં રોકડા રૂપિયા જમા કરવાની લહાણી. આ માત્ર સસ્તી કિંમત અને ઊંચા પ્રચારની રમત છે.

અસલી પ્રોડક્ટ એટલે કે શિક્ષણ, હોસ્પિટલો કે રસ્તાઓની ગુણવત્તા પાછળ કોઈ મહેનત કરતું નથી. પ્લેસ એટલે કે છેવાડાના ગામડાં સુધી શાસન પહોંચે છે કે નહીં, તે જોવાની કોઈને ફુરસદ નથી. જનતા ચમકતા પ્રચાર અને મફતની કિંમતમાં ભોળવાઈ જાય છે. પરિણામે પાંચ વર્ષ પછી હાથમાં માત્ર પોકળ વચનો જ બચે છે.

કોઈપણ ક્ષેત્ર હોય, માત્ર ડિસ્કાઉન્ટ અને જાહેરાતોના જોરે ક્યારેય ટકાઉ સામ્રાજ્ય ઊભું થતું નથી. અસલિયત વગરનો પ્રચાર લાંબો સમય ચાલતો નથી.

જેની પાસે પ્રોડક્ટમાં દમ નથી, એણે જ ગળાફાડ પ્રમોશનનો સહારો લેવો પડે છે.