૨૫ ટકાનો પલટો

સમાજમાં કોઈ નવો વિચાર સ્થાપિત કરવા માટે અડધાથી વધુ લોકોનું સમર્થન જોઈતું નથી. આખી દુનિયા તમારી તરફેણમાં ઊભી રહેવાની રાહ જોવી મૂર્ખામી છે. જ્યારે કોઈ પ્રતિબદ્ધ જૂથ વસ્તીના માત્ર ૨૫ ટકા હિસ્સા સુધી પહોંચી જાય, ત્યારે બાકીનો આખો સમૂહ અચાનક પલટી મારી જાય છે. ત્યાં સુધી જે પરંપરા પથ્થર જેવી મજબૂત લાગતી હતી, તે ક્ષણભરમાં રેતીની જેમ ધસી પડે છે. આને ૨૫ ટકાનો ટિપિંગ પોઈન્ટ કહેવાય છે.

આ વાત કોઈ કાલ્પનિક માન્યતા નથી. યુનિવર્સિટી ઓફ પેન્સિલવેનિયાના સમાજશાસ્ત્રી ડેમન સેન્ટોલાએ ૨૦૧૮માં એક નક્કર સંશોધન દ્વારા આ સિદ્ધાંત સાબિત કર્યો હતો. તેમણે પ્રયોગો કરીને બતાવ્યું કે જ્યાં સુધી લઘુમતી જૂથ ૧૦ કે ૨૦ ટકા હોય, ત્યાં સુધી વ્યવસ્થા તેમને અવગણી શકે છે. પણ જેવી એ સંખ્યા ૨૫ ટકાને સ્પર્શે છે, તરત જ શક્તિનું સંતુલન તૂટી જાય છે. બહુમતીને અચાનક એવો ભાસ થાય છે કે હવા આ તરફ વહી રહી છે, અને તેઓ વિરોધ કરવાનું છોડીને સ્વીકારી લે છે.

આપણા દેશના વૉટ્સએપ ગ્રૂપ અને ફેસબુક ફીડ આ રમતનું જીવંત મેદાન છે. ધારો કે તમારા સોસાયટીના કે કુટુંબના ગ્રૂપમાં ૫૦ સભ્યો છે. શરૂઆતમાં કોઈ વિચિત્ર રાજકીય ષડયંત્ર કે વિદ્વેષી અફવા સામે બહુમતી શાંત રહે છે. પણ તેમાંથી દસ-બાર લોકો—એટલે કે બરાબર ૨૫ ટકા—નિયમિતપણે એ જ જૂઠ્ઠાણું ફોરવર્ડ કરવાનું શરૂ કરે છે અને મક્કમતાથી તેના પક્ષમાં બોલે છે. બાકીના લોકો ધીમે ધીમે માની લે છે કે આ જ સર્વસામાન્ય સત્ય છે. તટસ્થ રહેલા લોકો પણ લઘુમતીના આક્રમક આત્મવિશ્વાસ સામે હથિયાર હેઠા મૂકી દે છે.

આ નિયમ સારો પણ છે અને ભયાનક પણ. સારો એ અર્થમાં કે સમાજસુધારા માટે તમારે આખા દેશને જગાડવાની જરૂર નથી, માત્ર એક ચોથા ભાગની જાગૃત જનતા પૂરતી છે. ભયાનક એટલા માટે કે અફવાઓ, સાંસ્કૃતિક પૂર્વગ્રહો કે નફરત ફેલાવવા માટે પણ ગઠબંધનને માત્ર ૨૫ ટકા કટ્ટર સમર્થકોની જ જરૂર પડે છે. બહુમતી હંમેશા આળસુ અને અનુકૂલનશીલ હોય છે. જે પવન ફૂંકાય, તે તરફ નમી જવું એ ટોળાંનો મૂળ સ્વભાવ છે.

ક્રાંતિ બહુમતીના ટેકાથી નથી થતી, એ તો માત્ર ચોથા ભાગના અડગ લોકોના આક્રમણ સામે શરણાગતિ સ્વીકારે છે.