૧૧૦ ટકાનો ભ્રમ

કોર્પોરેટ ભાષણોમાં અને રમતના મેદાન પર એક ડંફાસ અવારનવાર સંભળાય છે: ‘હું મારું એકસો દસ ટકા આપીશ.’ ગણિતના શિક્ષકને આ સાંભળીને આંચકો લાગે અને સામાન્ય બુદ્ધિ ધરાવતા માણસને હસવું આવે. તમારી પાસે જે ક્ષમતા છે, તે પૂરેપૂરી સો ટકા છે. સો ટકા એટલે તમારી તાકાત, ઊર્જા અને સમયની છેલ્લી સીમા. એનાથી આગળ કશું અસ્તિત્વમાં જ નથી. આ કોઈ માનસશાસ્ત્રીનો શોધેલો નિયમ નથી, પણ આધુનિક મોટિવેશનલ સાહિત્યમાં ફેલાયેલી એક પોકળ માન્યતા છે. આ શબ્દ કોણે પહેલી વાર વાપર્યો તે ચોક્કસ ખબર નથી, પણ આ વિચાર સાવ અવ્યવહારુ છે.

પોતાની જાત પાસેથી ક્ષમતા કરતાં વધારે ખેંચવાની આ લાલચ વાસ્તવમાં તબાહી નોતરે છે. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ સો કરતાં વધુ આપવાનો દાવો કરે છે, ત્યારે તે સાચી મહેનત નથી કરતી, બલ્કે પોતાના શરીર અને મગજના અનામત ભંડારને લૂંટી રહી હોય છે. માણસ લાંબો સમય સુધી પોતાની સો ટકા ઊર્જા પણ સતત આપી શકતો નથી; વચ્ચે શ્વાસ લેવો પડે, આરામ કરવો પડે. સતત સોળ કલાક કામ કરીને પરિણામ મેળવવાનો આ ભ્રમ અંતે તો થાક, ભૂલો અને ડિપ્રેશન સિવાય કશું આપતો નથી. વધારે પડતો આત્મવિશ્વાસ ઘણીવાર અક્કલનું દેવાળું સાબિત થાય છે.

આપણા ઇતિહાસમાં ડોકિયું કરો તો રાજા-રજવાડાંના પતનમાં આ ભ્રમ સ્પષ્ટ દેખાશે. અઢારમી કે ઓગણીસમી સદીમાં અનેક દેશી રજવાડાંઓએ બ્રિટિશ લશ્કર સામે પોતાના સૈનિકોને એવી ખુમારીથી લડવા મોકલ્યા જાણે માત્ર શૌર્ય અને ક્ષમતા બહારનું ઝનૂન આધુનિક તોપોને હરાવી દેશે. મરાઠા સામ્રાજ્યના પાણીપતના ત્રીજા યુદ્ધ વખતે કે પછી ૧૮૫૭ના વિપ્લવ વખતે, સેનાપતિઓએ પોતાની લશ્કરી તાકાત કરતાં વધારે ગજું કાઢવાનો પ્રયાસ કર્યો. સૈનિકો ભૂખ્યા હતા, સાધનો મર્યાદિત હતાં, છતાં વ્યૂહરચના વગર એવું મનાયું કે અદભુત આવેગથી વિજય મળી જશે. પરિણામ ભયાનક હાર આવ્યું.

વાસ્તવિકતા ગણિત અને સંતુલનથી ચાલે છે, પોકળ ઉત્સાહથી નહીં. કોઈ પણ કાર્યમાં સફળ થવા માટે તમારે તમારી સો ટકા તાકાત પણ રોજ વાપરવાની જરૂર હોતી નથી. શાંતિથી એંસી કે નેવું ટકા ઊર્જા નિયમિત રીતે વાપરો અને બાકીની અનામત રાખો, તો જ લાંબી લડાઈ જીતી શકાય. પ્રવાહની સામે અંધ બનીને જોર કરવા કરતાં પ્રવાહની દિશા સમજીને હલેસાં મારવાં વધુ ડહાપણભર્યું છે.

ક્ષમતા કરતાં વધારે બળ વાપરવાનો દાવો કરનાર માણસ કાં તો ગણિત ભૂલ્યો છે, કાં તો આત્મહત્યાની તૈયારી કરી રહ્યો છે.